Ата - аналардың жеке тәрбиесі мен беделі, отбасында орнатқан қатынастар сипаты

Отбасы — тәрбиенің алғашқы бесігі

Отбасы — бала тәрбиесін қалыптастыратын ең алғашқы орта. Қазақстан Республикасының Конституциясында балаларына қамқорлық жасау және оларды тәрбиелеу — ата-ананың табиғи құқығы әрі парызы екені айқын көрсетілген. «Қазақстан–2030» бағдарламасында да ұрпағымызды алыс болашақта қандай сапада көргіміз келетіні туралы ойлар айтылады. Сонымен қатар Отбасы туралы заңдар мен білім беру тұжырымдамаларында әр отбасының өз ұрпағын тәрбиелеп, қоғамға қосу міндеті бекітілген.

Бала мінезі қалай қалыптасады?

Әртүрлі жағдаяттарда өзін ұстау нормалары, мінез-құлықты реттеу өлшемдері — бәрі отбасындағы күнделікті тіршілікте меңгеріледі. Ата-ананың түсіндіруі, үйдегі ахуал, отбасындағы психологиялық тыныс арқылы баланың әдеті, жақсы мен жаманды ажырату өлшемі, әділдік пен адалдық туралы түсінігі орнығады.

Перзент үшін дүниедегі ең беделді адам — ата-анасы, ең жылы мекен — өз үйі. Сондықтан да баланың дамуына ата-ананың ықпалы айрықша.

Отбасының әлеуметтік қызметі

Отбасы тұлғаның әлеуметтенуін қамтамасыз етіп, тәндік, моральдық және еңбек тәрбиесіне қажет мүмкіндіктерді біріктіреді. Қоғамның азаматы отбасынан бастау алады, қоғамның келбеті де отбасыдан көрінеді. Отбасының маңызды әлеуметтік қызметтері қатарында азамат тәрбиелеу, патриот қалыптастыру, болашақ отбасылық өмірге даярлау, заңды құрметтейтін әрі өз құқығын сауатты пайдаланатын тұлғаны жетілдіру бар.

Дәстүрлі тәрбие өзегі: әдеп, еңбек, қамқорлық

Баланы жастайынан тазалыққа, жинақы-ұқыптылыққа, еңбекті сүюге, үлкендерді — әсіресе қарияларды — құрметтеуге, ал кішілерге қамқор болуға үйрету — ежелден келе жатқан тәрбиелік құндылықтар. Ұсақ көрінген қателікті уақытында түзеп, ескерту жасап отырудың да мәні зор: бүгін елеусіз көрінген кемшілік ертең үлкен мәселеге айналуы мүмкін.

Тәрбие әдісі әртүрлі, жауапкершілік бір

Әр ата-ананың бала тәрбиелеу тәсілі әрқилы: жылы сөзбен көндіру, мақтау, талап қою, кейде жазалау сияқты жолдар кездеседі. Бірі тіл алғыштықты басты орынға қояды, енді бірі дербес ойлайтын, өз шешімін қабылдай алатын тұлға қалыптастыруды көздейді. Қай тәсіл таңдалса да, оның түпкі мақсаты — баланың адамдық сапасын күшейту болуы керек.

Үйдегі ахуал — баланың ішкі әлемі

Үй ішіндегі жалпы қарым-қатынас, өзара сыйластық, сөз мәдениеті — баланың қалыптасуына тікелей әсер етеді. Әсіресе ата-ананың ажырасуы балаға ауыр тиеді: ортада қалған бала жасық не кекшіл, көңілі күпті болып өсуі мүмкін. Сол сияқты ішімдікке салыну, жанжал, балағат сөз, ұрып-соғу, әр сөзге зекі жауап беру — баланың психологиясын әлсіретеді, тұйықтық пен үрей тудырады.

Үйдегі ұрыс-керіс көрші-қолаңмен жанжалға ұласып кетсе, бұл да баланың өз ортасынан оқшаулануына себеп болады: айналадағы адамдардың көзқарасы өзгеріп, балаларын алыстатуы мүмкін. Мұның бәрін бала тез сезеді және оны өзіне жақын қабылдайды.

Әке мен ана сыйластығы — баланың тірегі

Отбасындағы ата-ананың бір-біріне деген құрметі балаға тікелей өнеге. Ана жұбайын қадірлеп, әкенің беделін бала алдында биік ұстаса, бала да әкесін үлгі тұтады. Әке де зайыбына жылы сөйлеп, «ана» деп ардақтаса, балалар ананың өмірдегі құдіретін түсініп, оның көңілін жараламауға ұмтылады.

Үйдегі ата мен әженің орны да ерекше: олардың өмір тәжірибесінен сабақ алу — нағыз өмір мектебі. «Әкеге қарап ұл өсер, шешеге қарап қыз өсер» деген сөздің салмағы осында.

Еңбекке баулу және дер кезінде сөйлесу

Бала кішкентайынан үлкендерге көмектескісі келеді. Кей ата-ана «жұмысымды бөгейсің» деп ұрсып тастауы мүмкін, бірақ бұл — қате түсінік. Еңбек — адамның қадірі мен құрметін арттыратын күш. Баланы жасынан еңбекке үйрету, қиындыққа төзуге баулу — оның ертеңгі өміріне салынған берік іргетас.

Баламен сөйлесуге арнайы уақыт таба алмау — жиі кездесетін, бірақ қауіпті ақталу. Ашық әңгіме үшін міндетті түрде бөлек «сағат» қажет емес: үй шаруасында жүріп-ақ сұхбаттасуға болады. Осындай күнделікті байланыс ертең ата-ана мен бала арасындағы сенімді күшейтеді.

Бала — отбасының алтын діңгегі

Халық даналығы «Ата — бәйтерек, бала — жапырақ» деп бекер айтпайды. Бала — отбасының тірегі, үйдің берекесін арттыратын, татулық пен ынтымақты бекітетін құндылық. «Бесіксіз үйде береке жоқ» деген түйін — тек бір отбасының емес, елдің ертеңін ойлаған тұжырым.

Тәрбиедегі көзге көрінбейтін ықпал

Бала ата-ананың әр ісін байқап, бір көргенін қайта-қайта қайталау арқылы үйренеді. Көп рет естіген сөз де санасында орнығып, қажет кезінде дайын үлгі ретінде әрекетке айналуы мүмкін. Сондықтан үйдегі сөз мәдениеті, мінез-құлық қана емес, қоршаған орта да маңызды: кітап көп үйде өскен баланың оқуға қызығуы артуы заңды.

Бос уақыт, өтірік және тәртіп

Тентектіктің бір ұшы — баланың бос жүруі. Үй шаруасына араласпай өскен бала ержеткенде зерігуден сыртқа кетіп, теріс әрекетке бейім болуы мүмкін. Сонымен бірге кейбір ата-ана түрлі сылтаумен баласын өтірік айтуға да үйретіп қояды: сабақтан қалып қойған балаға «себеп» ойлап табуды үлкендердің өзі ұсынып жатады. «Жас шыбықты қалай исең, солай өседі» деген нақыл осындайда еске түседі.

Бала табиғаты: мейірім мен қызығушылық

Бала — табиғатынан құмарпаз, әуесқой, тынымсыз зерттеуші. Ол жылы сөзді, еркелетуді, әңгіме мен ертегіні, ойынды жақсы көреді. Баланың сезімі де пәк. Осы ерекшеліктер ескерілмей қалса, кейін теріс мінез бен қате әрекет алдымен ата-анаға ауыр тиеді.

Тәрбиенің басты құралдары

Бала тәрбиесінде ең әсерлі әдістер — үлгі-өнеге, бірлескен еңбек, әңгіме-сұхбат, қолдау мен қуаттау, қорғау. Бала отбасының күнделікті қарым-қатынасына, тұрмыс-тіршілігіне, адамдармен байланысына қатыса отырып өседі. Демек, тәрбие үшін арнайы жағдай жасаудан бұрын, үй ішінде дұрыс, инабатты, адамгершілікке сай қатынасты тұрақты ету қажет.