Ата - дәстүрді сақтауға, дәстүрлерді өмірде қолдануға тәрбиелеу
Сабақтың бағыты мен мазмұны
Бұл сабақ «Жақсы сөз бен жақсы іс — береке» тақырыбын пікірлесу арқылы ашуға бағытталады. Негізгі ой — адамды тәрбиелейтін, қоғамды біріктіретін құндылықтарды сөз арқылы насихаттап, оны іс жүзінде қолдануға жетелеу.
Сабақтың мақсаты
Жақсы сөздің мәнін түсіндіріп, оны есте сақтап, насихаттау.
Білімділік
Жақсы сөздерді меңгеріп, оларды өмірде орынды қолдану.
Тәрбиелік
Ата-дәстүрді сақтауға, дәстүрді күнделікті өмірде қолдануға тәрбиелеу.
Дамытушылық
Жөн-жосық пен салт-сананы зерделеу, жаттау, жинақтау дағдыларын дамыту.
Құралдар мен байланыстар
Көрнекілігі
- Плакаттар
- Жөн-жосық туралы нақыл сөздер
- Бата үлгілері
- Мақал-мәтелдер
Пәнаралық байланыс
- Ана тілі
- Музыка
- Қазақ тілі
- Этнография
Сабақтың түрі
Насихаттау.
Сабақтың әдістері
Насихаттау, баяндау, пікірлесу, ой толғау.
Сабақтың басталуы: жылы атмосфера және ойға шақыру
Ұйымдастыру және психологиялық дайындық
Сыныпқа қонақтар келген сәтте оқушылар оларды жақсы тілекпен қарсы алады. Бұл қадам сабақтың өзегімен тікелей үндеседі: ізгі сөз — ізгі ниеттің бастауы.
Алдыңғы тақырыптармен сабақтастық
- «Халқым қандай десең, салтынан сынап біл» — салт-дәстүрдің қоғамдағы орны.
- «Батаның тәрбиелік мәні» — бата түрлері және оның өнегелік қызметі.
- «Менің атым — Қожа» фильмін талдау — мінез, жауапкершілік, әрекет пен сөз байланысы.
Өлең арқылы ой ашу
Ауылдың күзі қандай, жазы қандай,
Сырлы әуен тұнған сырлы сазы қандай!
Ұмытылмай үлгі болған салт-дәстүрі,
Бейне бір шежіре боп жазылғандай.
Сұрақтар арқылы пікірлесу
Өлеңде «шежіре» болып не жазылған? Оқушылар өз ойларын ортаға салады.
Қандай салт-дәстүрді білесіңдер? Үйірме сабағында өткен тақырыптарды еске түсіріп, мысал келтіреді.
Ой толғау: салт-дәстүрді жинақтау
Оқушылар атаған салт-дәстүрлер тақтаға тізіліп жазылады. Бұл тәсіл білімді жүйелеп, ұғымдарды нақтылауға көмектеседі.
1) Тұмар
Бала ауырғанда молдаға дұға жаздырып, оны үшбұрыштап матаға не теріге орап, баланың мойнына таққан. Халық ұғымында тұмар пәле-жаладан, тіл-көзден, ауру-сырқаудан қорғайды. Тұмардың түрлері көп: оны жас төлге, ауырған малға да тағатын болған.
2) Тұлым
Баланың кішкентай кезінде шашын өсірмей, екі шекесіне екі шоқ шаш қалдырады. Бұл — тұлым. Көбіне қыз балаға қойылады, сәбиге лайықты ғұрып ретінде танылады.
3) Кекіл
Жас баланың шашын тегіс алып, маңдайына бір шөкім шаш қалдырып, жиегін тегістеп қияды. Бұл — кекіл. «Кекіл» атауы жылқыда да кездеседі.
4) Айдар
Баланың төбе шашын ұзартып өсіріп, кейде моншақ араластыра өріп қояды — бұл айдар. Ер балаға жасалатын ғұрып. Тарихта Наурызбай батырдың ұзын айдары болғаны айтылады. Кей жағдайда сәбилерге айдармен бірге кекіл, тұлым да қойылады.
Жөн-жосық пен әдет-ғұрып: қоғамды ұйыстыратын қағидалар
Негізгі ұстанымдар
- 1 Ата-баба дәстүрін аттамай, ата жолын құрметтеу — ел-жұртты сыйлаудың белгісі.
- 2 Жасы кіші болса да, әкесі үлкен адамның жолы үлкен саналады. Салт-дәстүрде кезек соған беріледі.
- 3 Алыстан қонақ келсе, көрші-қолаң мен ауыл ақсақалы шақырылады. Бұл — сыйластықтың көрінісі.
- 4 Сәбиді бесікке салу рәсімінде жол құдағиға немесе ел ішіндегі сыйлы әжеге, өнегелі анаға беріледі. Бесікті отпен аластайды.
- 5 Қонақ қондырмау, қонақ шақырмау — дәстүрді сыйламаудың, жөн-жосықты білмеудің белгісі.
- 6 Бата беру мен ас қайыру — қонаққа, ақсақалға немесе жолы үлкен адамға беріледі.
Талқылау сұрағы: бата қашан және не үшін беріледі?
Қашан? Әдетте шайдан кейін немесе ас ішілгеннен кейін.
Қай үйде? Көбіне қонақ бар үйде, үлкен кісі отырған отырыста бата қайырылады.
Ортақ түйін
Дана халқымыз қалыптастырған әдет-ғұрып пен жөн-жосықты білу, үйрену және өмірде қолдану — адастырмас сара жол. Бұл құндылықтарды отбасында ата-ана, мектепте ұстаз, көпшілік ортада ақсақалдар жастарға үздіксіз үйретіп отырса, ұтарымыз көп.
Пікірлер шкаласы және салыстыру
Талқылау
«Ата-дәстүрді аялау — парызымыз емес пе?» Оқушылар әңгімеге қатысып, өз пікірін дәлелдейді. Көрініс арқылы жағымды және жағымсыз әрекеттер салыстырылып, қорытынды жасалады.
Есте қалатын өсиет
Халқыңның тарихын, дәстүрін, салтын, әдет-ғұрпын жадыңа тоқы және оны кішілерге, кейінгілерге үйрет.
Сабақ соңында оқушылар өз көңіл күйін «ақ бетке» түсіріп, қысқа ойтолғау арқылы дәлелдеп береді.
Бақылау нәтижесі
Байқалғаны: әлі күнге дейін кей отбасыларда ас ішкеннен кейін бата қайыру тұрақты әдетке айнала қоймаған. Әсіресе үйінде ата-әжесі бар оқушылардың бата қайырып, салт-дәстүрді көбірек білетіні аңғарылды.