Мамандығыңның өзіндік ерекшілігі
Тәрбие сағаты
Мамандық таңдау мәдениеті: өзіңді тану және дұрыс бағдар
Бұл материал мектеп оқушыларына болашақ мамандық пен оқу бағытын таңдауға көмектесуге арналған. Мақсат — мамандықтар әлемі туралы түсінікті кеңейту, жеке қабілет пен қызығушылықты нақтылау, жауапты шешім қабылдауға жетелеу.
«Мың мамандық — бәрі бар, таңдап, талғап бірін ал!»
Кездесу кешінің ұраны
Білімділік
Болашақ мамандық пен оқу бағдарын таңдауға бағыт беру, мамандықтардың ерекшеліктерін таныту.
Дамытушылық
Өмірге және мамандыққа көзқарасты дамыту, қабілет пен бейімділікті саралай білуге үйрету.
Тәрбиелік
Жауапты таңдау жасауға тәрбиелеу, өзін тану аясын кеңейту арқылы саналы шешім қалыптастыру.
Неге бұл тақырып өзекті?
Әлемде ондаған мың мамандық бар, әрі жыл сайын жаңа бағыттар пайда болады. Осындай кең таңдаудың ішінде өзіңе қажет, өзіңе сай жолды табу — оңай міндет емес.
«Мектеп бітіргеннен кейін кім боласың?» деген сұраққа көп оқушы бірден нақты жауап бере алмайды. Нарықтық экономика жағдайында мамандық таңдау бұрынғыдан да күрделі әрі жауапты шешімге айналды.
Ойлануға арналған сұрақтар
- Қандай мамандық менің қабілетіме жақын?
- Қандай бағыт 10–20 жылдан кейін де сұраныста болады?
- Менің таңдауым қоғамға қандай пайда береді?
Міндеттер: нақты әрекетке айналатын қадамдар
- Мамандықтарды талдай және таңдай білуге үйрену.
- Қабілет, бейім, қызығушылықты мамандық талабымен сәйкестендіру.
- Өз бағдары мен құндылықтарын түсіну және нақтылау.
- Құптайтын мамандықтарға бағыт-бағдар беру, күмәнді шешімдерді қайта тексеру.
Мамандық дегеніміз не?
Профессия сөзі латын тіліндегі professio — «анықталған іс, мамандық» деген мағынадан шыққан.
Мамандық — өмір сүрудің қарапайым көзі ғана емес. Ол арнайы дайындықты, жауапкершілікті, біліктілікті және тұрақты дамуды талап ететін еңбек қызметінің маңызды бөлігі.
Оқушылардың қысқа анықтамалары
Маңызды ескерту
«Жаман мамандық жоқ», бірақ кез келген мамандыққа икем, еңбек және шыдам қажет.
Дұрыс таңдауға әсер ететін факторлар
1) Қызығушылық
Өз ісіңе ынта болмаса, нәтиже де, қанағат та тұрақты болмайды. Қызығушылық — ұзақ жолдағы ішкі отын.
2) Қабілет және бейім
Талант пен дағдыны тану — өз-өзіңді танудың өзегі. Қабілетіңіз сәйкес келсе, оқу да, еңбек те жеңілдейді.
3) Еңбек нарығы
Мамандықтың 10–20 жыл ішінде сұранысын жоғалтпауын ескеру керек. Бұл — тұрақты сұраныс қағидасы.
4) Қоғамға пайда
Мамандық — жеке табыс көзі ғана емес, өңірдің, елдің дамуына қосылатын үлес. Қоғамдық мағына мотивацияны күшейтеді.
Сұранысы тұрақты және өзекті бағыттарға мысал
Оқушы пікірлері: таңдау қалай жасалады?
«Мамандық таңдау мен үшін оңай емес. Ата-анам мұғалім немесе дәрігер болуды ұсынады. Бірақ кез келген саланың қиындығы бар. Ынта болса, алынбайтын қамал жоқ. Мен экология саласын таңдауға талаптанып жүрмін, ата-анам да құптайды.»
«Ел экономикасына қажет мамандықтарды — мұнайшы, эколог, инженер, геолог бағыттарын қарастыру маңызды. Сонымен бірге шет тілдерін меңгеру — нарық талабы. Басқару дағдылары мен менеджментті білу де қажет.»
«Компьютерді терең меңгеріп, интернет мүмкіндіктерін дұрыс қолдануды үйрену керек. Бірнеше тілді білу — артықшылық. Өзім техник-бағдарламашы болғым келеді.»
Бауыржан Момышұлының ойы осы жерде ерекше мағыналы: «Тілекке еңбек тірек болмаса, ойға шомылып қырдан аса алмайсың.»
Сұхбатқа арналған сұрақтар (11-сынып)
- Болашақ мамандығыңды таңдадың ба?
- Қандай мамандықты таңдайсың?
- Таңдаған мамандығың туралы не білесің?
- Мамандықтың ерекшелігі неде?
- Бұл заман талабына сай ма?
- Еңбек нарығында қажеттілігі қандай?
- Қай оқу орнында меңгеруді жоспарлайсың?
Интерактив: ойындар мен тесттер
«Әріпті мамандық» ойыны
Әр топқа бір әріп беріледі. Сол әріптен басталатын мамандық атауларын мүмкіндігінше көп тауып, олардың қыр-сырын қысқаша түсіндіреді.
«Ең жақсы» ойыны
Командалар берілген сипаттамаға сәйкес мамандықты атайды (мысалы: «ең тәтті», «ең жауапты»).
- Ең ақшалы: бухгалтер, экономист
- Ең жасыл: эколог, географ, бақташы, гүл өсіруші
- Ең тәтті: аспазшы, кондитер
- Ең күлкілі: клоун, карикатурашы
- Ең жауапты: сот, бухгалтер
- Ең салмақты: мұғалім, заңгер
- Ең қарым-қатынасы күшті: кәсіпкер, менеджер
Психогеометрия: өзін-өзі тану
Оқушылар өзіне ұнаған фигураны таңдап, сипаттамамен танысады. Бұл әдіс — өзін танып, күшті қырларды байқауға көмектесетін шағын жаттығу.
Квадрат
Төзімділік, еңбекқорлық, ұйымдастыру және жүйелеу қабілеті. Әкімшілік істерге бейім.
Зигзаг
Шығармашылық, ойдың ұшқырлығы, жаңашылдық. Кейде бастаған істі аяқтауға шыдам жетіспеуі мүмкін.
Шеңбер
Адамгершілік, тыңдай білу, жанашырлық. Қақтығыстан қашық, психолог мамандығына жақын.
Үшбұрыш
Басқарушылық, мақсатқа ұмтылу, сенімділік. Жетістікке жетуге және жоғарылауға бейім.
Кәсіптік білім беру құрылымы
Таңдалған мамандықты әртүрлі оқу орындарынан меңгеруге болады. Ең бастысы — өз мақсатыңа сай траекторияны дұрыс белгілеу.
Бастауыш кәсіптік білім
Кәсіптік мектептер, кәсіби лицейлер. Жұмысшы мамандықтарын даярлайды.
Арнаулы орта білім
Колледждер, техникумдар. Жалпы орта білімнен кейін түсуге болады.
Жоғары кәсіптік білім
Университет, институт, академия. Орта немесе арнаулы орта білімнен кейін.
Еңбек пен мамандықтың айырмашылығы
Еңбек
Материалдық және рухани құндылық қалыптастыруға бағытталған мақсатты әрекет. Еңбек әрдайым нәтижеге жетелеуі тиіс.
Мамандық
Арнайы білім мен біліктілікті қажет ететін еңбек қызметінің түрі. Маман иесі болу үшін жүйелі оқу және тәжірибе керек.
Мамандықтарды жіктеу: 5 негізгі топ
1) Адам — адам
Адамдармен жұмыс, ықпал ету, қарым-қатынас. Мысал: мұғалім, дәрігер, журналист, сатушы, заңгер.
2) Адам — белгі жүйесі
Абстрактілі ұғымдар, есеп, дерек, код. Мысал: бухгалтер, ғалым, ЭЕМ операторы, зертхана қызметкері.
3) Адам — табиғат
Тірі және өлі табиғат үдерістерімен жұмыс. Мысал: мал дәрігері, агроном, гидролог, механизатор, эколог.
4) Адам — техника
Құрылғылар, механизмдер, электр және техника қауіпсіздігі. Мысал: ұшқыш, матрос, электромонтер, слесарь.
5) Адам — көркем образ
Өнер, дизайн, сахна және шығармашылық. Мысал: архитектор, дизайнер, суретші, әнші, актер.
Қонақтармен сұхбат: дұрыс бағытқа жетелейтін диалог
Кеш барысында мектеп әкімшілігі, ұстаздар және әр сала мамандары оқушылармен пікір алмасып, өмірлік тәжірибесіне сүйенген кеңестерін бөліседі.
Қорытынды ой: арманға апаратын нақты жоспар
Мамандық таңдау — үлкен өмірге жасалған алғашқы маңызды қадамдардың бірі. Қызығушылық пен қабілет еңбек нарығы сұранысымен үйлессе, нәтиже де, қанағат та артады.
Абайдың «Өзіңе сен, өзіңді алып шығар, еңбегің мен ақылың екі жақтап» деген мазмұндағы өсиеті сияқты, алға ұмтылып, білім алып, өз орнымызды табайық.
Өзіңе қоятын соңғы бақылау сұрақтары
- Қандай мамандықты таңдауға кеңес сұрар едім, және неге?
- Осы мамандықты таңдауыма қандай себеп әсер етті?
- Мен үшін «дұрыс таңдау» деген не?