Осыдан бес ғасырдан астам уақыт бұрын Көк орда билеушісі Орыс ханның ұрпақтары Керей мен Жәнібек сұлтандар Әбілхайыр ханға бағынудан бас тартып, Шу өзенінің бойындағы Қозыбасы атты қоныста дербес хандықтың туын көтерді
Қазақ хандығының құрылуы: тәуелсіздікке бастар қадам
Осыдан бес ғасырдан астам уақыт бұрын Көк Орда билеушісі Орыс ханның ұрпақтары — Керей мен Жәнібек сұлтандар — Әбілқайыр ханға бағынудан бас тартып, Шу өзенінің бойындағы Қозыбасы қонысында дербес хандықтың туын көтерді. Еркіндікті аңсаған елді азаттық ұранымен жігерлендірген батыр бабалар жаңа ұлыстың дербестігін жариялап, жаңғырған қазақ этносының атымен тарихтағы тұңғыш тәуелсіз Қазақ хандығын құрды.
Неге 1465 жыл?
Дереккөздің салмағы
Атақты тарихшы Мұхаммед Хайдар Дулати қалдырған нақты деректерге сүйене отырып, ғалымдар Қазақ хандығының құрылуын 1465 жылмен байланыстырады. Дулатидің «Тарих-и Рашиди» еңбегінде Керей ханның Шу бойына көшкен уақыты хижра жыл санауымен дәл осы жыл ретінде көрсетіледі. Ол сонымен бірге: «Дәл дұрысын Алла біледі» деп атап өтеді.
Мемлекет бір жылда құрылмайды
Мемлекеттің құрылуы мен қалыптасуы бір жылдың ішінде аяқталмайды: бұл үдеріс көбіне 15–20 жылға созылуы мүмкін. Дегенмен Керей мен Жәнібектің көшкен жылы қазіргі күнтізбеге шаққанда 1465 жылмен тұспа-тұс келетіні тарихи пайымды күшейтеді.
Негізгі түйін: 1465 жыл — хандықтың толық орнығуын емес, тәуелсіздік жолындағы шешуші кезеңді, яғни дербес саяси бастаманың айқын көрінген уақытын білдіретін белгі.
Қақтығыс неге соғысқа ұласпады?
Тарихшылардың айтуынша, Жәнібек пен Керейдің әскері Әбілқайыр ханның қолымен кездесіп, үш күн бойы бетпе-бет тұрған. Алайда шайқас болмай, екі тарап шегініп кеткен. Бұл жағдай көбіне Әбілқайыр ханның науқастануымен түсіндірілгенімен, бұған өзге де себеп бар.
Бір этностың ішкі жарасы
Екі жақтағы әскер құрамында да қазақ этносының негізін құраған тайпалар — найман, қыпшақ, қоңырат және өзге де ру-тайпалар болды. Сондықтан династиялық текетірестің үлкен соғысқа айналуын қолдамаған көңіл-күйдің болуы табиғи. Мұндай жағдайда «өз ішіндегі» қантөгіс ешкімге тиімді емес еді.
Төрт ғасырлық мемлекет: жүйе құра білген билік
Тарихи ойдың бір көрнекті өкілі Арнольд Тойнби Ақсақ Темірді ұлы қолбасшы әрі мемлекет құрушы деп бағалай отырып, оның тұрақты жүйе қалыптастыра алмағанын, сондықтан өзі өлгеннен кейін құрған мемлекеті құлағанын айтады. Бұл ойды салыстыру ретінде алсақ, Керей мен Жәнібек негізін қалаған хандық төрт ғасырға жуық өмір сүрді: шамамен 1460-жылдардың ортасынан 1847 жылы ең соңғы легитимді қазақ ханы Кенесары хан қаза тапқанға дейін.
Кеңес өкіметі тарих сахнасында 70 жыл ғана тұрғанын ескерсек, Қазақ хандығының ұзақ ғұмыры оның басқару жүйесінің өз дәуіріне сай болғанын, сондай-ақ ұлан-ғайыр аумақты ұстап тұруға қабілетті саяси тәртіп қалыптастырғанын аңғартады.
Алғашқы қауым
Бастапқыда Керей мен Жәнібектің соңынан еріп, «қазақ» болып бөлінген халықтың саны шамамен 200 мың адам болғаны айтылады.
Қайта оралу
Шу бойына ту тіккен жаңа хандық орныға бастаған соң, Көк Орда жерлерін қайтару жолындағы жорықтар басталып, атақонысқа қайта оралу үдерісі күшейді.
Негіз қаланды
Осы кезеңде тәуелсіз Қазақ хандығы дүниеге келіп, бүгінгі біртұтас қазақ халқының саяси әрі этникалық негізі орнықты.
Билік сабақтастығы және хандық нышандары
Қазақ ордасы құрылғанда алдымен жасы үлкен Керей сұлтан ақ киізге көтеріліп хан сайланды. Одан кейін Жәнібек хан билік жүргізді. Жаңа мемлекет тарих сахнасына шыққан сәтте ұлттық ұран ретінде «Алаш» кең тарады деп айтылады. Мемлекеттік таңба ретінде Төре таңба (көне түрік заманынан жалғасқан бас таңба) аталады. Бас байрақ — төре таңбалы қызыл ту, ал рухани-саяси орталық ретінде қасиетті Түркістан қаласының орны айрықша болғаны көрсетіледі.
Төрт ғасырлық шежіре
Қазақ хандығының ұзақ тарихында жиырмадан астам хан билік құрған. Олардың тағдырлары сан қилы, ел басқарудағы қабілеттері әр деңгейде болды: мемлекет іргесін нығайтып, халық сүйіспеншілігіне бөленгендері де, елді әлсіреткендері де кездескен. Бірақ бәріне ортақ бір қасиет бар: өз дәуірінің ауыр шарттарына қарамастан, хандық туын жықпауға ұмтылу.
Қазақ тайпаларының атамекені
Көне деректерде бүгінгі тәуелсіз Қазақстан Республикасы алып жатқан ұлан-ғайыр аймақ ежелден-ақ қазақ халқының этникалық негізі болған тайпалардың атамекені ретінде сипатталады. Қазақ хандығы құрылуының қарсаңында XIV–XV ғасырлар шамасында қазақ тайпаларының қоныстануы мынадай өңірлермен байланыстырылады:
- Үйсіндер: Жетісу өңірі
- Дулаттар: Іле, Шу, Талас сағалары; Ыстықкөлдің оңтүстігі; Отырар алқабы
- Қаңлылар: Қаратау баурайы; орта Сырдария; Жетісудың батысы
- Арғындар: Ертістен батысқа қарай Орталық Қазақстан; Сырдария алқаптары; Жетісудың батысы
- Наймандар: Ұлытау өңірі, Есілге дейінгі аймақтар
- Қоңыраттар: Түркістан мен Қаратау өңірлері
- Керейлер: Тарбағатай; Ертіс бойы; Зайсаннан Ом мен Тобыл аңғарларына дейін
Керей мен Жәнібек: елдікке ұйытқы болған қос тұлға
Халқымыз үшін еңбегі ерен, есімі қадірлі екі тұлға бар: Қазақ хандығының іргесін қалаған Керей мен Жәнібек. Бұл екі есімді бір-бірінен бөліп қарастыру артық: екеуі де ел үшін басын бәйгеге тігіп, ұлт бірлігін күшейтуге қызмет еткен парасат иелері.
Қазақ ордасының іргеленуі мен іріленуі Жәнібек хан тұсында айқын көрінді. Жаңа хандықтың мемлекеттік құрылымы мен құқықтық тәртібі де осы кезеңде жүйеленіп, кейінгі ұрпаққа мұра болып қалды.
Дешті Қыпшаққа қайта бет бұру
Тәуелсіздіктің туы көтерілген соң-ақ Дешті Қыпшақ жұрты Әбілқайыр ханның қыспағынан құтылуға ұмтылып, жаңа хандыққа ағылып қосыла бастады. Керей мен Жәнібек бұл тарихи мүмкіндікті дер кезінде пайдаланып, өздері бұрын еріксіз тастап кеткен атамекенге қайта оралуға кірісті. Азаттық жолындағы күресте олар парасаттылық танытып, бастаған ісінің әділетті екенін аз уақытта дәлелдей алды.
Тарихтың үзілмес желісі және 550 жылдықтың мәні
Қазақ елі мен қазіргі тәуелсіз Қазақстан халқы «аспаннан түскен» жоқ: мемлекетіміздің терең тарихи тамыры, халқымыздың ата-бабадан қалған байтақ жері бар. Керей мен Жәнібектің Шу мен Талас өзендерінің арасындағы өңірге орнығып, қазақтың туын көтеруі — тарихи жадымыздағы ірі бетбұрыс.
Одан кейінгі кезеңдер халқымызға талай сынақ әкелді: түрлі нәубеттерді бастан өткердік, сан мәрте еңсе көтеріп, қайта еңсердік. Соған қарамастан, мың өліп мың тірілген қазақ ақыры азаттығын алды.
Қазақ хандығының 550 жылдығын атап өту — азаттық идеясын ту еткен бабаларға көрсетілер құрмет, әрі тәуелсіздіктің тарихи құнын ұғындыратын тағылым.