Қызыл кітапқа енген өсімдіктері
Қазақстанның Қызыл кітабы: сабақтың мақсаты мен құрылымы
Бұл материал Қазақстанның Қызыл кітабы тақырыбы бойынша дәстүрлі емес сабақтың мазмұнын жүйелеп, мақсаттарын, әдістерін және тапсырмаларын нақты әрі түсінікті түрде ұсынады. Негізгі басымдық — табиғатты қорғау құндылықтарын қалыптастыру және оқушылардың аналитикалық, сыни ойлау дағдыларын дамыту.
Білімдік мақсат
Қызыл кітаптың мәні мен мақсатын суреттер, бейнематериалдар және қосымша деректер арқылы теориялық және практикалық тұрғыдан меңгерту.
Дамытушылық мақсат
Сын тұрғысынан ойлауды дамыту: талдау, топтау, дәлелдеу, пікірді құрметтеу, топ алдында сөйлеу және рефлексия дағдыларын қалыптастыру.
Тәрбиелік мақсат
Табиғатты қорғауға, аялауға және жауапкершілікпен қарауға тәрбиелеу.
Сабақтың сипаттамасы
- Сабақ түрі: дәстүрлі емес
- Пәнаралық байланыс: география, жаратылыстану
- Әдістер: сұрақ-жауап, түсіндіру, талдау, топтау, СТО, рефлексия, миға шабуыл, ЖИГСО, баяндау, бағалау
Ресурстар
Сабақ кезеңдері
1) Ұйымдастыру кезеңі
Психологиялық дайындық: оқушылар шеңберге тұрып, бір-біріне сәттілік тілейді.
2) Үй жұмысын тексеру
Оқушылар қорықтар мен сирек түрлер бойынша сұрақтарға жауап береді.
- Қазақстанда қанша қорық бар?
- Қорғалжын қорығы қайда орналасқан?
- Барсакелмес қорығы қай жерде орналасқан?
- Шығыс Қазақстанда орналасқан қорықтарды ата.
- Қызыл фламинго қайда мекендейді?
- Хариус балығы қай қорықта мекендейді?
- Алакөлде қандай құс мекендейді?
- Дәрілік шөпке бай қорықты ата.
3) Ой шақыру
Тақтадан құстардың, балықтардың және аңдардың суреттері көрсетіледі. Оқушылар суреттерді талқылап, бүгінгі сабақтың тақырыбын өздері анықтайды.
4) Қызығушылықты ояту
Негізгі ұғымдар
- Қызыл кітап (1978)
- Дүниежүзілік Қызыл кітап
- Қорықтар
- Реликті шағала
- Зығыр (Ускуч) балығы
- Дәрілік өсімдіктер
- Қызыл кітаптың 3 басылымы
Топтық жұмыс
Әр топтан бір спикер тақырыпты қорғайды (мысалы: Аня Хасанова, Капарова Диляра).
Тілдік және мәтіндік жұмыс
1) Сөздікпен жұмыс
Сөздерді сөздік дәптерге жазу және тізбекпен оқу.
- Бүкіл әлем
- — весь мир
- Табиғат
- — природа
- Бірегей
- — уникальный
- Орны қайта толмайды
- — невосполнимый
- Әкеп соғады
- — приводит
- Маңызды
- — важный
- Шегіне жетті
- — достигло предела
2) Оқулықпен жұмыс
Берілген сөздер мен сөз тіркестері арқылы сөйлем құрастыру:
3) Мәтінмен жұмыс (JIGSAW)
Оқушыларға Алакөл, Батыс Алтай және Марқакөл қорықтары туралы мәтіндер таратылып, әр топ өз мәтінін келесі топқа түсіндіреді.
Үш қорық: дерек, ерекшелік, Қызыл кітапқа енген түрлер
Марқакөл қорығы
1976 • 102 979 гаМарқакөл мемлекеттік табиғи қорығы 1976 жылғы 4 тамызда ұйымдастырылған. Оңтүстік Алтайда, Оңтүстік Сібір тайгасы мен Орталық Азия және Қазақстан даласының шекарасында орналасқан.
Қызыл кітаптағы өсімдіктер
Алтын тамыр, марал тамыры, бұтақтәрізді тиынтас, қалыңжапырақты шағыргүл.
Қызыл кітаптағы жануарлар
Қар барысы, қызыл қасқыр, сусар, ұлар, қара дегелек, балықшы тұйғын, аққұйрық субүркіт.
Ерекше дерек
Әлемде басқа жерде кездеспейтін зығыр (Ускуч) балығы мекендейді.
Батыс Алтай қорығы
1992 • 86 122 гаБатыс Алтай мемлекеттік табиғи қорығы 1992 жылғы 3 шілдеде құрылған. Риддер және Зырян аудандары аумағында, Иванов, Линей, Холзун және Коксин жоталарының учаскелерінде орналасқан. Ақ және Қара Үбі, Тұрғысын өзендері мен Борсық тармағы осы аумақта бастау алады.
Қызыл кітаптағы өсімдіктер
Сібір жауқазыны, мақсарытүрлі рапонтикум, ұсақ торкөзді жуа, ірі гүлді шолпанкебес, кәдімгі шолпанкебес, дулыға тәрізді сүйсін, Алтай рауғашы, Алтай гипномпериумы, алтын тамыр.
Қызыл кітаптағы жануарлар
Бүркіт, лашын, ителгі, үкі, қара дегелек, таймень, Иконниковтың жарқанаты.
Алакөл қорығы
1998 • 20 000 гаАлакөл мемлекеттік табиғи қорығы 1998 жылғы 21 сәуірде ұйымдастырылған. Алматы облысы (17 710 га) және Шығыс Қазақстан облысы (2 290 га) аумағында орналасқан. Қорық екі учаскеден тұрады: Жоңғар Алатауынан бастау алатын Тентек өзенінің атырауы және Алакөл көлінің Үлкен, Орта және Тасты аралдары.
Географиялық ерекшелік
Алакөл қазаншұңқыры Жоңғар Алатауы мен Тарбағатай таулы жүйелері арасында орналасқан; тауаралық көл ойпатының аумағы шамамен 10 000 км².
Сирек өсімдіктер
Шымды жуа, ақ тұңғиық.
Қызыл кітаптағы құстар
Алакөл қазаншұңқырында сирек және жойылып бара жатқан құстардың 38 түрі тіркелген. Соның ішінде қарамойнақ (реликті) шағала осы жерде кездеседі.
Салыстыру тапсырмасы: Венн диаграммасы
Оқушылар Алакөл мен Марқакөл қорықтарының ерекшеліктерін және ортақ белгілерін Венн диаграммасы арқылы салыстырады.
Алакөл ерекшеліктері
- аралдар мен атыраулар жүйесі
- реликті шағала кездеседі
- тауаралық көл қазаншұңқыры
Ортақ
- сирек түрлерді қорғау
- Қызыл кітапқа енген өсімдіктер мен жануарлар
- табиғи кешендерді сақтау
Марқакөл ерекшеліктері
- Оңтүстік Алтай табиғи аймағы
- эндемик: зығыр (Ускуч) балығы
- тау-тайга мен дала шекарасы
Тұлғатану: алғашқы қазақ орнитологы
Ернар Әуезов
Сабақта алғашқы қазақ орнитологы Ернар Әуезов туралы слайд көрсетіліп, оқушылардан сурет пен мәлімет бойынша өз ойларын айту сұралады. Қосымша тапсырма ретінде оның Мұхтар Әуезовтің ұлы екенін анықтау ұсынылады.
Сабақты бекіту
Негізгі ұғымдарды қайталау: Қызыл кітаптың басылымдары, қорықтардың құрылған жылдары, сирек түрлер және қорықтардың ерекшелігі.
Бақылау тапсырмасы: тест
Төмендегі сұрақтар оқушылардың тақырыпты меңгеру деңгейін тексеруге арналған.
1–5 сұрақ
-
1) Қазақстанның Қызыл кітабы алғаш қай жылы басылып шықты?
A) 1998 ж Ә) 1978 ж Б) 1968 ж
-
2) Қызыл кітаптың екінші басылымы қай жылы шықты?
A) 1996 ж Ә) 1978 ж Б) 1991 ж
-
3) Қызыл кітапқа енген аңдарды белгіле.
A) марал, бөкен Ә) аю, түйе, қасқыр Б) ит, түлкі, барыс
-
4) Қазақтан шыққан алғашқы орнитолог.
A) Мұхтар Әуезов Ә) Мұрат Әуезов Б) Ернар Әуезов
-
5) Марқакөлдің «патша-балығы».
A) марал, бекіре Ә) зығыр (Ускуч) Б) майшабақ, сазан, сом
6–10 сұрақ
-
6) Реликті шағала алғаш қай жылы анықталған?
A) 1968 ж Ә) 1978 ж Б) 1967 ж
-
7) Марқакөл қорығы қай жылы құрылған?
A) 1978 ж Ә) 1976 ж Б) 1974 ж
-
8) Дәрілік шөптерге бай қорық.
A) Алакөл Ә) Марқакөл Б) Батыс Алтай
-
9) Қызыл кітаптың үшінші басылымы қай жылы шықты?
A) 1996 ж Ә) 1995 ж Б) 1991 ж
-
10) Алакөл қорығы қай жылы құрылған?
A) 1997 ж Ә) 1998 ж Б) 1987 ж
Автор туралы мәлімет
Н. Островский атындағы орта мектептің қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі — Жұманбаева Ж. С.