Қазақша рефераттар

Шыңғысханның билік құрған жылдарын табыңдар

7-сынып Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы §22

Алтын Орда (XIII–XIV ғғ.)

Сабақтың мақсаты

  • Алтын Орда мемлекетінің құрылуын, саяси-экономикалық даму ерекшеліктерін түсіндіру және әлсіреу себептерін ашу.
  • Алтын Орданың тарихын басқа мемлекеттермен салыстыра отырып, оқушыларды өз бетінше қорытынды жасауға үйрету, ізденіске баулу.
  • Оқушыларды өз Отанының тарихына құрметпен қарауға және ұлтжандылыққа тәрбиелеу.

Сабақ форматы

Түрі
Аралас сабақ
Әдістері
Сұрақ-жауап, топтық жұмыс, өз бетімен жұмыс, ауызша тест, сызба құру, оқулықпен жұмыс және т.б.

Көрнекіліктер

  • Суреттер, карта
  • «Алтын Орда» энциклопедиясының иллюстрациялары мен карталары
  • Батый ханның суреті

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

  • Оқу құралдарының толықтығын тексеру.
  • Оқушылардың зейінін сабаққа аудару.

II. Үй тапсырмасын тексеру: тест сұрақтары

Төмендегі сұрақтар алдыңғы тақырыптарды қайталауға арналған.

  1. XII ғасырдың соңында моңғол далаларында билік құрған кім?

  2. Моңғол-татар шапқыншылығы кезінде Оңтүстік Қазақстанда билік кімнің қолында болды?

  3. Шыңғыс ханның билік құрған жылдары:

  4. Шыңғыс хан әскері Жетісуға қашан кірді?

  5. 1219 жылы моңғол әскерлері қайда аттанды?

  6. Жетісуды моңғолдар қалай бағындырды?

  7. Моңғолдар оңтүстік өлкемізді қалай бағындырды?

  8. Отырар апаты қашан болды?

  9. Моңғолдардың Орталық Азияны жаулап алуы қай жылы аяқталды?

  10. Қай ұлысқа Қазақстан аумағының кейбір аймақтары кірген жоқ?

Жаңа сабақтың жоспары

  1. 1-бөлім

    Алтын Орданың құрылуы

  2. 2-бөлім

    Қоғамдық құрылысы

  3. 3-бөлім

    Әлсіреу себептері

Тақырыпқа кіріспе

Орасан зор аумақты бағындырған моңғолдар құрған мемлекеттің атауы, жер көлемі және билеушілері оқушылардың қызығушылығын тудырады. Алдымен «Алтын Орда» атауының шығуын деректерге сүйеніп түсіндіреміз.

«Алтын Орда» атауының шығуы (деректер бойынша)

  • Жазба деректерде «Алтын Орда» атауы XVI ғасырдың аяғында пайда болғаны айтылады: орыс деректерінде «Алтын Орда», ал Қытайдың тарихи деректерінде «Қыпшақ ордасы» деп аталған.
  • Еуропа саяхатшысы Плано Карпини бұл атауды Үгедейдің баласы Күйікті ұлы хан етіп көтергенде тігілген алтынмен әшекейленген киіз үймен байланыстырады.
  • «Шыңғыснама» шежіресінде Шыңғыс хан Батуды Жошының орнына хан етіп сайлағанда, босағасы алтынмен апталып безендірілген «Алтын Ордаға» кіргізгені баяндалады.

Алтын Орда — Жошы ұлысының негізінде құрылған алғашқы ірі мемлекеттердің бірі.

I тапсырма: хандар және маңызды оқиғалар

Төмендегі тізім бойынша негізгі деректерді теріп жазыңыз.

Батый хан (Сайын хан)

  • 1227–1255 жж. Алтын Орданы биледі.
  • 1236–1242 жж. Батысқа жорық жүргізді.

Берке хан

  • 1257–1266 жж. тұсында мемлекет саяси және экономикалық тұрғыдан нығайды.
  • Египет сұлтаны Бейбарыспен достық қатынас орнатты.
  • Ислам дінін қабылдады.
  • Алтын Орданың дербестігі күшейді.
  • 1266 ж. Кавказға жорық кезінде қаза тапты.

Меңгу-Темір

  • 1266–1280 жж. хан тағына отырды.
  • 1271 ж. Византияға жорық жасап, кейін бейбіт келісімге келді.
  • Жерорта теңізі елдерімен сауда байланыстары дамыды.
  • Түркі халықтарымен байланыс нығайды.
  • Ноғай сияқты қолбасшылардың ықпалы артты.

Тоқты хан

  • 1290–1312 жж. елдің саяси беделінің өсуіне үлес қосты.
  • Иран, Кавказ және Египет елдерімен сауда байланыстарын жақсартты.

Өзбек хан

  • 1312–1342 жж. — мемлекеттің гүлдену, күшею кезеңі.
  • Қалалық өмірдің дамуына ерекше көңіл бөлді.
  • Сарай-Берке қаласында жаңа ғимараттар мен мешіттер салдырып, қаланы көркейтті.
  • Медреселер салдырды, исламның дамуына ықпал етті.
  • Ислам мемлекеттік дін ретінде орнықты.

II тапсырма: қоғамдық құрылым (сызба)

Алтын Ордадағы билік жүйесін төмендегі сызба түрінде жинақтаңыз.

Жоғарғы билік

Хан

Әскери билік

  • Түменбасы
  • Мыңбасы
  • Беклербек

Азаматтық билік

  • Уәзірлер
  • Мәліктер
  • Басқақтар, даруғалар

Жазуы: ұйғыр жазуы. Іс қағаздарын жүргізгендер «жазушы-білікшілер» деп аталды.

III тапсырма: Алтын Орданың әлсіреу себептері

Мемлекеттің әлсіреуіне әсер еткен негізгі факторларды атаңыз және оларды уақытпен байланыстырыңыз.

  • XIV ғ. II жартысы: ішкі алауыздық күшейді.

  • 1357–1380 жж.: 20-дан астам хан алмасты.

  • Тақ үшін талас барысында өзара қырқыс пен қастандық көбейді.

  • Мамай: Куликово даласында орыс әскерінен жеңілді.

  • Осы жағдайды пайдаланған Жошы әулетінен Тоқтамыс билікті өз қолына алды.

  • 1382 ж.: Мәскеуге басып кіріп, қаланы өртеді.

  • Мауараннахр мен Кавказ өңірлеріне бірнеше рет шабуыл жасады.

  • Әмір Темір жорықтары: мемлекет қуатын қатты әлсіретті.

  • XV ғ. ортасы: бірнеше хандыққа ыдырады.

  • XVI ғ. басы: толық құлады.

Сабақты бекіту: сұрақтар

Талқылауға және қысқаша жауап беруге арналған сұрақтар.

Алтын Орда қанша уақыт өмір сүрді?

Алтын Орда туралы мәліметтерді қандай деректерден білеміз?

«Орда» ұғымы қандай мағынаны білдіреді?

Мұсылман діні қай хандар тұсында қабылданды?

Алтын Орданың ыдырауына негізгі не себеп болды?