Тарихи - танымдық кешМұғалім
Кештің өзегі
Елбасымыздың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты бағдарламалық мақаласында «Туған жер» бастамасымен қатар, халық санасына жалпыұлттық қасиетті орындар ұғымын сіңіру қажеттігі айтылған. Осы мақсатта «Қазақстанның қасиетті рухани құндылықтары» немесе «Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы» жобасын жүзеге асыру маңызды екені көрсетілді.
Осы киелі орындардың тізіміне діни және ғибадат орындары санаты бойынша Төлегетай – Қылышты ата кешенді мазары енгізілді.
Бүгінгі тарихи-танымдық кештің мазмұны Төлегетай бабаның тұлғасына, оның қазақ қоғамындағы орнына арналады. Бұл кездесудің негізгі мақсаты – шежірені тарату ғана емес, қазақ мемлекеттігінің қалыптасуына елеулі үлес қосқан тарихи тұлғаның өз дәуіріндегі ірі істерін жаңғырту арқылы оның есімін ұрпақ жадында сақтау.
Негізге алынатын дереккөз
Шара ABAI.KZ порталында жарияланған Құмарбек Қалиевтің «Найманға хандай болған Төлегетай...» атты жырының желісімен жүргізіледі: оқушылар шығарма кейіпкерлерінің монолог, диалог және полилогтарын сахналайды; автор сөзін жүргізуші жеткізеді; маңызды тарихи тұстарға мұғалім түсініктеме береді.
Шежірелік арқау (қысқаша)
Тектік таралым
Деректерге сүйенсек, Төлегетай баба Сүйінішұлы – аты Алашқа мәлім Найман бабаның (Ақсопы) ұрпағы. Найманнан Белгібай, Белгібайдан Сүйініш, Сүйініштен Төлегетай дүниеге келеді. Ал Төлегетайдан Қытай, одан «Төрт Төлегетай» атанған Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
Тоғыз таңба туралы
Белгібайдың өзге әйелдерінен Сүгірше, Серікбай, Келбұқа, Кетбұқа туады. Шежіре бойынша, «тоғыз таңбалы қалың Найман» осы тармақтардан өрбиді: алғашқы төрт таңба – бәйбіше Ақсұлудан тараған Қаракерей, Садыр, Матай, Төртуылға; кейінгі үш таңба – Сүгіршенің Саржомартынан тараған Ергенекті (Көкжарлы, Бура, Қарабай) аталарына; соңғы екі таңба – Кетбұқадан тарайтын Бағаналы мен Балталыға тиесілі делінеді.
Ескерту
Қазақ шежіресі көбіне ауызша деректерге сүйенетіндіктен, кейбір мәліметтерді нақтылау әрдайым оңай емес. Сондықтан бүгінгі мазмұнның өзегі – шежірелік дау емес, тарихи тұлғаның қоғамға ықпалы мен елдік мүддедегі ұстанымын түсіндіру.
Сахналық құрылым
Қатысушылар
- Мұғалім
- Жүргізуші
- Белгібай (Төлегетайдың атасы)
- Сүгірші / Сүйініш (Төлегетайдың әкесі)
- 1-шал, 2-шал, 3-шал
- Қылышты (Төлегетайдың қайын атасы)
- Қарт Төлегетай
- Абай (ақпараттық дерек)
Драмалық түйін
Жырда Белгібай мен Сүйініш (Сүгірші) Төлегетайды үйлендіру жайын ақылдасып, ел ағаларының кеңесіне жүгінеді. Қоғам ішіндегі көзқарас қайшылығы, дін мен дәстүрдің тоғысындағы талас-тартыс көрініс береді.
Сөздің салмағы
Қарттардың уәжі – «тегі күмәнді» деп күдіктену, сырттан келгенді жатсыну. Ал Сүйініштің уәжі – білім мен ілімге жол ашу, елдің көкжиегін кеңейту, бірақ биліктің тізгінін дін өкілдеріне бермеу қағидасын сақтау.
Тұлға бейнесі
Төлегетайдың зеректігі, сауаттылығы, ел билеу ісіндегі қабілеті, көрші жұртпен байланыс орнатуы, қоныс кеңейту мен шекара айқындау сияқты істері жыр желісінде ерекше аталады.
Мұғалім түсіндірмесі: тарихи мағына
Төлегетай баба өмір сүрген кезең қазақ даласында ислам дінінің кеңінен тарай бастаған уақытымен тұспа-тұс келеді. Келешекті болжай білетін сұңғыла саясаткер ретінде ол тәңіршілдіктен мұсылмандыққа ауысудың қазақ қоғамы үшін әрі қажетті, әрі қатерлі тұстарын қатар бағамдаған кемеңгерлердің бірі саналады.
Баба ислам арқылы араб жазуын тануды, білім-ілімге ұмтылуды, көршілес елдермен сауда-саттық пен мәдени байланысты күшейтуді елдің әлеуметтік дамуына қызмет ететін тетік ретінде қарастырған. Сонымен бірге, исламды уағыздаушылардың (арабтар, қожалар, сарттар) мемлекеттік билікке араласуына түбегейлі қарсы болғаны атап көрсетіледі. Бұл ұстаным кейінгі буынға аманат ретінде қалдырылып, қазақ билігінде діннің үстемдік құруына жол бермеу идеясымен сабақтасады.
Кілт ұғымдар
- Киелі орындардың ұлттық сананы қалыптастырудағы рөлі
- Білім арқылы өрлеу: жазу, ілім, сауда, мәдени байланыс
- Дінге құрмет, бірақ билікті дінге байламау
- Елдік мүдде: қоныс, шекара, бірлік
Қорытынды ой
Бұл кештің мұраты – жырдың көркем тілі арқылы тарихи тұлғаның тағылымын бүгінгі ұрпаққа жақындату. Төлегетай бейнесі – білімді қадірлеген, ел қамын жеген, дәстүр мен жаңғырудың арасынан ең дұрыс арнаны табуға талпынған қайраткердің образы.
Сахналық көріністер тыңдаушыны өткенге жетелеп қана қоймай, бүгінгі күннің сауалдарына да ой салуы тиіс: елді қалай ұйыстырамыз, білімді қалай көтереміз, ал рухани құндылықты мемлекеттік мүддемен қалай жарастырамыз?
Авторлық дерек
ШҚО, Күршім ауданы, Күршім ауылы, Ю. А. Гагарин атындағы №1 Күршім орта мектебінің тарих пәнінің мұғалімі — Оқанов Айдын Қайырқанұлы.