Жарықтың шағылуы
Жарықтың шағылуы және сынуы: негізгі ұғымдар
Жарық құбылыстары — бізді қоршаған дүниені танудың кілті. Жарық көздері болмаса, денелерді қалай көреміз? Неліктен айнадағы зат «айна артында» тұрғандай болып қабылданады? Ал сыну құбылысында қандай бұрыш сыну бұрышы деп аталады? Осы сұрақтардың жауабы жарықтың шағылуы мен сынуы заңдарын түсінуге әкеледі.
Сабақтың мақсаты
- Жарықтың шағылуы мен сынуы туралы сұрақтарды талдап, ғылыми тұрғыдан жауап табу.
- Өмірден, табиғаттан, техникадан және күнделікті тұрмыстан мысалдар келтіре отырып, ойлауды дамыту және пәнге қызығушылықты арттыру.
- Ұқыптылыққа, өз бетінше ізденуге және алғырлыққа тәрбиелеу.
Көрнекілік
Дербес компьютер, плакат, электрондық оқулық
Сабақ түрі
Жаңа білімді қалыптастыру
Негізгі бөлім
Шағылу заңдары, айнадағы кескін, сфералық айна
Сабақтың барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
Сыныптың дайындық деңгейін тексеру, оқу құралдарын әзірлеу, сабақтың мақсатымен қысқаша таныстыру.
2) Үй тапсырмасын тексеру
Әр дұрыс жауап — 1 баллТөмендегі сұрақтар бойынша білім тексеріледі:
- a Жарық нені білдіреді?
- b Адамның тіршілігі мен іс-әрекетінде жарықтың рөлі қандай?
- c Қандай денелер жарық көздері бола алады?
- d Көрінетін сәулелену деп нені айтады?
- e Вакуумда жарық қандай жылдамдықпен таралады?
- f Күн сәулелерінің қандай бөлігі Жерге түседі?
- g Жердегі тіршіліктің дамуында Күннің рөлі қандай?
- h Жарықтың таралу заңы дегеніміз не?
- i Жарық сәулесі деп нені айтады?
- j Жарықтың таралу заңы неден тұрады?
- k Көлеңке мен алакөлеңке қалай пайда болады?
- l Толық Күн тұтылуы мен Ай тұтылуын түсіндір.
Аукцион форматы (бағалау шарттары)
“3” бағасы
Сұрақтардың шамамен үштен біріне толық әрі дұрыс жауап беру.
“4” бағасы
Кемінде 7 сұраққа дұрыс жауап беру.
“5” бағасы
Кемінде 10 сұраққа дұрыс жауап беру.
Материал: «Физика — 2005» электрондық оқулығы.
Қайталау барысында «Жарықтың таралуы», «Күннің және Айдың тұтылуы» тақырыптарына сүйеніп, көлеңке және алакөлеңкенің пайда болуын талдап түсіндіруге болады.
Жаңа тақырып: жарықтың шағылуы
Жарықтың шағылуы — жарық сәулесінің бетке түсіп, бастапқы ортаға қайта таралу құбылысы. Бұл құбылысты түсіндіруде шағылу заңдары негізгі орын алады.
Жарықтың шағылу заңдары
- Түскен сәуле, шағылған сәуле және сәуленің түсу нүктесінен шағылдырушы бетке тұрғызылған перпендикуляр бір жазықтықта жатады.
- Шағылу бұрышы түсу бұрышына тең.
Айналық бет дегеніміз не?
Айналық бет — түскен жарық энергиясының басым бөлігін шағылдырып, жарықты қайтадан түскен ортаға бағыттайтын бет.
Мұндай бетке түскен жарық бағытталған (айналық) шағылу береді.
Шашыранды (диффузиялық) шағылу
Егер бет кедір-бұдыр болса, шағылған сәулелер әр бағытқа таралады. Бұл құбылыс шашыранды (диффузиялық) шағылу деп аталады.
Параллель жарық шоғы жазық айналық беттен параллель шоқ түрінде, яғни дәл бағытталған түрде шағылады.
Жазық айнадағы кескіннің қасиеттері
Жарықтың шағылу заңдарын қолдана отырып, жазық айнада кескіннің қалай пайда болатынын түсіндіруге болады. Жазық айнадағы кескіннің негізгі ерекшеліктері:
- Кескін жалған (экранда алынбайды).
- Кескін тура болады.
- Кескін өлшемі нәрсенің өлшеміне тең.
- Нәрсе айна алдында қандай қашықтықта тұрса, кескін айнаның ар жағында сондай қашықтықта орналасады.
Үй тапсырмасы (ізденіс жұмысы)
Жазық айналар қай жерде және қандай мақсатта пайдаланылады? Кемінде 5 мысал келтіріп, әрқайсысының артықшылығын қысқаша сипатта.
Сфералық айна: негізгі анықтамалар
Сфералық айнаны сипаттауда бірнеше нүкте мен түзу маңызды:
O — сфералық беттің центрі
Сфера бетінің геометриялық центрі.
C — айнаның төбесі
Айнаның орталық (төбе) нүктесі.
Бас оптикалық ось
Сфералық беттің O центрі мен айнаның C төбесі арқылы өтетін түзу сызық бас оптикалық ось деп аталады.
Радиус және нормаль
OC аралығы сфералық айнаның R радиусы болып табылады және ол C нүктесіндегі нормальмен сәйкес келеді.
Фокус және фокус аралығы
Бас оптикалық оське параллель болып айнаға түсетін барлық сәулелер айнадан шағылғаннан кейін осы осьтегі ортақ F нүктесі арқылы өтеді. Бұл нүкте айнаның фокусы деп аталады.
CF — фокус аралығы.