Қазақша рефераттар

Крахмал тобы

Жапырақ: құрылысы, ерекшеліктері, түрлері

Жапырақ — өсімдіктің маңызды өсу мүшесі. Фотосинтез, газ алмасу және булану үдерістері негізінен жапырақта жүреді. Сонымен бірге жапырақта органикалық заттар қор ретінде жинақталып, өсімдіктің көбеюіне де қатыса алады.

Білімділік

Жапырақтың ішкі құрылысы, ерекшеліктері және қызметі туралы түсінік қалыптастыру.

Тәрбиелік

Табиғаттағы маңызын талдау арқылы ізденімпаздыққа, еңбексүйгіштікке және ынтымақтастыққа тәрбиелеу.

Дамытушылық

Оқушылардың дүниетанымын кеңейту, биологиялық ойлауын дамыту.

Сабақ түрі: сайыс сабақ Көрнекілік: бағалау парағы, бейнеслайдтар

Сабақ жоспары

  1. Ұйымдастыру.
  2. Үй тапсырмасын тексеру.
  3. Тақырыпты меңгерту (кабинеттер бойынша жұмыс).
  4. Сайыс кезеңдері арқылы бекіту.
  5. Қорытынды және бағалау.

I. «Танысу» кабинеті

Фотосинтез тобы: Өсімдік жапырағы

Жапырақта фотосинтез, газ алмасу, булану жүреді. Сонымен қатар органикалық заттар жинақталып, кейбір жағдайда өсімдіктің көбеюіне қатысады.

Жапырақ түрлері

  • Жай жапырақ — бір ғана тақтасы болады (мысалы: терек, қараған, қайың, жөке).
  • Күрделі жапырақ — бір сағақта екі немесе одан да көп жапырақша орналасады.

Күрделі жапырақтың түрлері

  1. Үшқұлақты — сағақта үш жапырақша (мысалы: беде, соя).
  2. Саусақсалалы — 5–7 және одан да көп жапырақша бір нүктеден таралады (аттас, талшын, бөрібұршақ, қарасора).
  3. Қауырсынтәрізді — жапырақшалар негізгі сағақты бойлай құс қауырсыны тәрізді орналасады (жұп немесе тақ қауырсынды).

Жапырақ жиектері

  • Бүтін (терек, жүгері, қияқ)
  • Үшкіртіс (қозықұлақ)
  • Аратіс (қалақай)
  • Дөңес (жалбыз)
  • Айыс (өгейшөп)

Жүйкелену (жүйелену)

Жүйкелену — өткізгіш шоқтардың жапырақ тақтасында орналасу тәртібі.

  • Қызметі: су мен минералды тұздарды жеткізу, органикалық заттарды тарату, жапыраққа беріктік беру.
  • Түрлері: торлы (қауырсынтәрізді), параллель, саусақсалалы, доғалы.

Крахмал тобы: Жапырақтың сыртқы құрылысы

Жапырақ негізінен тақтадан және сағақтан тұрады. Сағағы жоқ жапырақ сағақсыз жапырақ деп аталады (мысалы: бидай, жүгері, алоэ).

Сағақтың рөлі

  • Жапырақты үзіліп-түсуден сақтап, берік ұстап тұрады.
  • Сағақ арқылы қоректік заттар жапырақ тақтасына тасымалданады.

Бөбешік жапырақтар (қосалқы жапырақшалар)

Кейбір өсімдіктерде (асбұршақ, итмұрын, раушан, беде, қараған) сағақ түбінде майда жапырақшалар болады. Олар жапырақ тақтасынан ертерек өсіп, бүршікті зақымданудан қорғайды, бүршік ашылған соң қурап қалады.

Қынап

Жапырақ тақтасының негізі созылып өсіп, сағақ түбі түтік тәрізді болып оралып жиналса, оны қынап дейді.

Жапырақ тақтасының пішіндері

Өсімдік түріне қарай жапырақ тақтасы бүйрек, жебе, ромб, жүрек тәрізді болуы мүмкін.

Сабақта орналасуы (филлотаксис)

Жапырақтар жарықты тиімді алу үшін бір-біріне көлеңке түсірмейтін ретпен орналасады.

  1. Кезектесе — әр буында бір жапырақ.
  2. Қарама-қарсы — әр буында екі жапырақ бір-біріне қарсы (үйеңкі, гүлшетен, қалампыр, жалбыз).
  3. Топтана — әр буында үш немесе одан көп жапырақ (сарағаш, қызылбояу, талгүл, қарғакөз).

II. «Терминдер» кабинеті

Жүйкелену

Өткізгіш шоқтардың жапырақ тақтасында орналасу тәртібі.

Сағақсыз жапырақ

Сағағы болмайтын жапырақ.

Хлоропласт

Фотосинтезге қатысатын, өсімдікке жасыл түс беретін хлорофилл пигменттері бар пластид.

Саңылау (устьице)

Жапырақ өңінде тұйықтаушы жасушалар жанасқан жерде орналасатын саңылау; газ алмасуды және булануды реттейді.

Фотосинтез және крахмал

Фотосинтез — күн сәулесінің энергиясы қатысуымен жүретін үдеріс. Жарықта бейорганикалық заттардан күрделі органикалық заттар түзіліп, олардың бірі ретінде крахмал хлоропласттарда қор ретінде жиналады.

III. «Нақты сандар» кабинеті

Тез тексерілетін деректер

Тамырлар жүйесінің құрамына неше тамыр кіреді?
3: негізгі, жанама, қосалқы
Жүйкелену неше негізгі топқа бөлінеді?
3: тор, қатар (параллель), доға
Күрделі жапырақта ең кемі неше жапырақша болады?
2
Жай жапырақта неше тақта болады?
1
Орамжапырақта 1 см2 аумақтағы саңылаулар саны (дерек)
1 000 000

Сайыс сабағы: негізгі кезеңдер

1-кезең: «Сұраққа жауап беру»

Фотосинтез тобы: Жапырақтың ішкі құрылысы

Жапырақтың көлденең кесіндісінде оның екі бетін үстіңгі және астыңғы өң (жабын ұлпа) қаптап тұратыны көрінеді. Өң жасушалары тірі, бір-бірімен тығыз жанасады және әдетте хлорофилл болмайды, сондықтан түссіз келеді. Олар күн сәулесін өткізіп, қорғаныш қызмет атқарады.

Астыңғы өңде жанаспалы және тұйықтаушы жасушалар түзіп тұратын саңылаулар орналасады. Тұйықтаушы жасушалар бүйрек немесе жарты ай пішінді екі жасушадан тұрады. Саңылау ашылып-жабылып, газ алмасу мен булануды реттейді.

Күндіз тұйықтаушы жасушаларда қант түзілуімен осмостық қысым артып, саңылау көбіне ашылады; түнде қант азайып, қысым төмендегендіктен саңылау жабылады. Ыстық, желді күндері ылғалды сақтау үшін саңылаулар жабылып қалуы мүмкін. Күзде саңылаулардың белсенділігі төмендейді.

Өңнің астында негізгі ұлпаның жұмсақ ортаңғы қабаты орналасады. Бұл қабат жасушалары пішініне қарай бағаналы және борпылдақ болып бөлінеді. Жүйкелер де осы аймақта жатады: су мен минералды заттар жапыраққа жүйкелер арқылы жеткізіледі. Фотосинтез негізінен ортаңғы қабаттағы хлоропластарда жүреді.

Крахмал тобы: Фотосинтез құбылысы (Т. В. Энгельман тәжірибесі)

Фотосинтездің жасыл жапырақта жүретіні туралы негізгі дәлелдердің бірі неміс ғалымы Т. В. Энгельманның еңбектерімен байланысты. Ол микроскопқа арнайы сәуле шоқтарын бағыттап, жасушаның әр бөлігін жеке-жеке жарықтандыруға мүмкіндік беретін құрылғы қолданды.

Фотосинтездік белсенділікті бағалау үшін ол оттегі көп жиналған аймаққа қарай қозғалатын бактерияларды пайдаланды. Бақылау нәтижесінде бактериялар жарық түскен хлоропластар маңына жиналып, басқа жарықтанған органоидтерге шоғырланбайтыны анықталды.

Осыдан Энгельман хлоропластар фотосинтез жүретін орын екенін және фотосинтез нәтижесінде оттек бөлінетінін қорытындылады. Демек, жарықтың сіңірілуі мен оттектің бөлінуі хлоропластарда жүзеге асады.

2-кезең: «Тікелей сұрақтар»

Фотосинтез тобы

  1. Ұлпаны зерттейтін ғылым: гистология.
  2. Органикалық заттар қор ретінде жинақталатын ұлпа: қор жинаушы.
  3. Тамырдың ең ұшы: тамыр оймақшасы.
  4. Негізгі тамырдан таралатын тамыр: жанама тамыр.
  5. Негізгі сағақта бірнеше жапырақша орналасса: күрделі жапырақ.
  6. Бидай, жүгері, алоэ жапырақтарында болмайтын бөлік: сағақ.
  7. Өткізгіш шоқтардың жапырақ тақтасындағы орналасуы: жүйкелену.
  8. Құрғақшылыққа төзімділікті арттыратын жапырақ түрі: тікенді.
  9. Әр буында үш және одан да көп жапырақ: топтана орналасу.
  10. Фотосинтез жүретін қабат: ортаңғы қабат.

Крахмал тобы

  1. Жасушаны зерттейтін ғылым: цитология.
  2. Өсімдікті кеуіп кетуден сақтайтын ұлпа: жабын ұлпа.
  3. Тамыр түтікшелері бар аймақ: сору аймағы.
  4. Әр түрлі мүшелерден өсіп шығатын тамыр: қосалқы тамыр.
  5. Сабақтың ең сыртқы қабаты: қабық.
  6. Жапырақ қолтығында орналасатын бүршік: жанама бүршік.
  7. Қылқанды (ине тәрізді) жапырақты өсімдік: шырша.
  8. Бір ғана тақтасы бар жапырақ: жай жапырақ.
  9. Жүйкелердің ұшына дейін қатарласа созылуы: параллель жүйкелену.
  10. Крахмал қоры мол өсімдік: картоп.

3-кезең: «Сен білесің бе?»

Фотосинтез тобы

  • Ортаңғы қабат жасушалары пішініне қарай: бағаналы және борпылдақ.
  • Өң жасушаларында болмайтын пигмент: хлорофилл.
  • Саңылаудың түнде жабылу себебі: қант азайып, қысым төмендейді.
  • Жапырақ жиектері: бүтін, үшкіртіс, аратіс, дөңес, айыс.
  • Жапырақ тақтасының пішіндері: қылқанды, ромб, жебе, бүйрек, жүрек.

Крахмал тобы

  • Фотосинтез жүретін орын: ортаңғы қабат жасушаларындағы хлоропластар.
  • Саңылаудың қызметі: су буын және газдарды (O2, CO2) алмасуын реттеу.
  • Жапырақтың сабаққа бекінуі: кезектесе, қарама-қарсы, топтана.
  • Жүйкеленудің негізгі топтары: тор, қатар (параллель), доға.
  • Бір сағақта екі және одан көп жапырақша орналасуы: күрделі жапырақ.

4-кезең: «Қызықты биология»

Бұл кезеңде топтар фотосинтез, жапырақтың бейімделістері және өсімдіктің тіршілігіндегі маңызы бойынша қызықты деректер мен қысқа дәлелді мысалдар келтіреді.

5-кезең: «Сөзжұмбақ» шешу

Қорытынды бөлімде тақырып бойынша ұғымдарды бекіту мақсатында сөзжұмбақ орындалады.