Қазақша рефераттар

Леп белгісі. Сабақтың мақсаты

Пунктуация Мәнерлеп оқу Топтық жұмыс Сыни ойлау

Сабақтың барысы: леп белгісін сауатты қолдану

Тыныс белгілерін дұрыс танып оқу және мәтінді дауыс ырғағына келтіріп оқу — сауаттылық пен тіл мәдениетінің айқын белгісі. Бұл сабақта оқушылар леп белгісінің қойылу себептерін түсініп, оны сөйлеу мәнерімен ұштастыра қолдануға жаттығады.

Назарда ұстайтын дағдылар

  • 1 Леп белгісінің қойылу себебін анықтау
  • 2 Мәнерлі, көркем оқуға жаттығу
  • 3 Әдемі айтуға, мәдениетті сөйлеуге дағдылану

Сабақ құрылымы

  • Ұйымдастыру және тіл жаттықтыру
  • Үй жұмысын тексеру
  • Жаңа тақырыпты меңгерту
  • Стратегиялар арқылы бекіту
  • Қорытындылау, бағалау, үй тапсырмасы

Сабақтың мақсаттары

Білімдік

Леп белгісі қойылатын орындарды, оның қойылу себептерін таныту және пунктуациялық дағдыларды қалыптастыру.

Дамытушылық

Пунктуациядан алған білімді тереңдету, ойлау деңгейін арттыру, мәнерлі сөйлеу мен сауатты жазуға баулу, шығармашылыққа жетелеу.

Тәрбиелік

Тіл байлығын дамыту, байланыстыра әрі шешен сөйлеуге үйрету, ауызша сөйлеу мәдениетін жетілдіру.

Ұйымдастыру кезеңі және тіл жаттықтыру

Сынып жұмысы

  • Сәлемдесу
  • Оқушыларды түгендеу
  • Оқу құралдарының бар-жоғын тексеру
  • Топтарды таныстыру

Жылы лебіз арқылы бастау

Сабақ басында топтар бір-біріне жақсы тілектер айтады. Одан кейін мұғалім оқушыларға және қонақтарға ақ тілегін өлең жолдарымен жеткізеді:

Тілеймін халқым амандық,
Келмесін басқа жамандық.
Шапағат нұрға шомылып,
Биікке ұмтыл ғаламдық!

Өлең арқылы сабаққа эмоционалдық рең беру

Осы тілектердің соңына қандай тыныс белгісі қойылады? Леп белгісі (!)

Оқушылар бүгінгі күннің атын және сабақ тақырыбын дәптерлеріне жазып қояды.

Үй жұмысын тексеру: негізгі ұғымдарды қайталау

Сұрақтар

  1. Пунктуация дегеніміз не?
  2. Сөйлем соңына қандай тыныс белгілері қойылады?
  3. Сөйлем ішінде қандай тыныс белгілері қолданылады?
  4. Нүкте қандай жағдайларда қойылады?

Қысқаша жауаптар

Сөйлем соңындағы тыныс белгілері

Сұрау белгісі (?), леп белгісі (!), нүкте (.), көп нүкте (...).

Қабаттасып келетін белгілер: (?!), (!?), (?..), (!..).

Сөйлем ішіндегі тыныс белгілері

Үтір (,), сызықша (–), нүктелі үтір (;), қос нүкте (:), жақша ( ), тырнақша (“ ”).

Нүкте қойылатын жағдайлар

  • Адамның аты-жөні қысқартылып берілсе (бас әріптермен).
  • «Тағысын тағылар», «тағы басқалар» сияқты тіркестер қысқарса.
  • Жыл, ғасыр, сағат, минут, секунд атаулары қысқартылып қолданылса.

Жаңа тақырып: леп белгісі қайда қойылады?

Леп белгісі көтеріңкі дауыспен, айқын эмоциямен айтылған сөйлемдерден кейін қойылады. Ол сөйлеушінің қуанышын, ренішін, өкінішін, таңданысын, бұйрығын немесе ұрандық шақыруын білдіруі мүмкін.

Негізгі ережелер

  • ! Көтеріңкі дауыспен айтылған лепті сөйлемдерден соң.
  • ! Бұйыру, өтініш мағынасы айқын, эмоциясы күшті сөйлемдерден соң.
  • ! Ұранды сөйлемдерден кейін.
  • ! Көтеріңкі айтылған қаратпа, одағай, «жоқ», «иә» сөздерінен кейін.
  • ! Ерекше мән бере айтылған атаулы сөйлем сипатындағы сөздерден кейін (қажет болса).
  • ! Сәлемдесу кезінде айтылатын, ішінде сұраулық шылауы бар кейбір тіркестерден кейін.

Мысалдар

Бұйрық, өтініш:

Ақырмаңыз! Тоқтатыңыз мынау бассыздықты!

Ұран:

Біз, қазақ, ежелден еркіндік аңсаған!

Қаратпа, одағай:

Тоғжан! Япырмай, жақсы айттыңыз-ау!

«Жоқ», «иә» сөздері:

Жоқ! Бармаймын.

Сәлемдесу:

— Есенсіз бе! — деді Асқар Айбалаға келіп.

Эмоциялық реңктерге мысал одағайлар

Қуаныш

Алақай, паһ, шіркін

Реніш / Өкініш

Қап, ту-у, ойпырмай

Таңдану

Апырай, ой, е-е, а, о

Сүйсіну / Риза болу

Паһ, шіркін, ту-у; бәрекелді, еһе, пай-пай

Ескерту

Әй, ойбай

«Салыстыру» стратегиясы

Сөйлем соңына леп белгісін қою үшін алдымен сөйлемнің эмоциялық реңкін және интонациясын анықтау керек. Төмендегі сөйлемдерді салыстыру арқылы айырмашылық айқын көрінеді:

Леп белгісі (!)

Түу, бұл үлкен сыйлық қой, ақсақал!

Ризашылық, көтеріңкі леп бар.

Сұрау белгісі (?)

Қыран болатынын қайдан білесіз?

Сұрау мәні басым.

Нүкте (.)

Қарт балапанның кішісін мақтады.

Хабар бар, эмоция да, сұрау да жоқ.

Оқулықпен жұмыс: «Поэзия» стратегиясы

Екі топ М. Мақатаевтың «Биылғы май» өлеңін дауыс ырғағына келтіріп, бөліп, мәнерлеп оқиды. Оқып болған соң өлеңдегі леп белгісі қойылған орындар табылып, әр белгі бойынша қойылу себебі түсіндіріледі.

Стратегиялар мен жұмыс түрлері

«Келісу–келіспеу» стратегиясы

Оқушылар тұжырымдармен келісу немесе келіспеу себептерін дәлелдейді.

I топ

  1. Леп белгісі көтеріңкі дауыспен айтылған лепті сөйлемдерден соң қойылады. (Келісемін)
  2. Сөйлем соңында тек қана нүкте қойылады. (Келіспеймін)
  3. Сұраулы сөйлемдерден кейін сұрау белгісі қойылады. (Келісемін)
  4. Аяқталмаған сөйлемнің соңына көп нүкте қойылады. (Келісемін)
  5. Сөйлем соңында тыныс белгілері қабаттаса қойылады. (Келісемін)
  6. Хабарлы сөйлемнен соң нүкте қойылмайды. (Келіспеймін)
  7. Ұранды сөйлемдерден кейін нүкте қойылады. (Келіспеймін)

II топ

  1. Сұраулы сөйлемдерден кейін нүкте қойылады. (Келіспеймін)
  2. Сұраулық мәнін күшейту үшін кейде бірыңғай мүшелердің әрқайсысынан кейін сұрау белгісі қойылады. (Келісемін)
  3. Егер сұраулы сөйлем лептік интонациямен айтылса, сұрау мен леп белгілері қабат қойылады. (Келісемін)
  4. Тыныс белгілері туралы ережелер жинағы лексикология деп аталады. (Келіспеймін — пунктуация)
  5. Өлшем бірліктерінің қысқартылған шартты белгілерінен кейін нүкте қойылмайды (км, м, см, га, л, т.б.). (Келісемін)
  6. Жалпылауыш сөздерден кейін нүкте қойылады. (Келіспеймін)
  7. Бастауыш пен баяндауыш атау тұлғалы сөзден болғанда, бастауыштан кейін сызықша қойылады. (Келісемін)

Мысал

Болат – ұстаз.

«Аквариум» ойыны

Белсенді қатысушылар ортаға шығып сөйлейді, қалған оқушылар бақылаушы рөлін атқарады. Кейін талқылауда өз әсерін, ескертпесін және ұсынысын айтады.

Тақырып

«Егер мен Президент болсам...»

Шарттары

  1. Белсенді қатысушыларға дайындалуға және тезис жазып алуға 2 минут беріледі.
  2. Әр қатысушыға сөйлеуге 1 минут беріледі.
  3. Оппоненттердің («халықтың») сұрақтарына жауап беруге 1 минут беріледі.
  4. Соңында «халық» кімге және не үшін дауыс беретінін шешеді.

РАФТ: ой толғаныс

1-топ

Рөлі: Елбасынан

Аудитория: 7-сынып оқушыларына

Формасы: хат

Тақырыбы: Аманат хат

2-топ

Рөлі: 7-сынып оқушыларынан

Аудитория: Елбасына

Формасы: хат

Тақырыбы: Алғыс хат

«Иә және Жоқ» стратегиясы (тест)

Оқушыларға 15 сұрақтан тұратын тест үлестіріліп беріледі. Орындағаннан кейін сыныппен бірге талқыланады.

Тесттен іріктеме

  1. Сөйлем соңына тек нүкте ғана қойылады. (Жоқ)
  2. Сұрау белгісі сұраулы сөйлемдерден соң қойылады. (Иә)
  3. Тыныс белгілері туралы ережелер жинағы пунктуация деп аталады. (Иә)
  4. Ой аяқталмаған кезде нүкте қойылады. (Жоқ)
  5. Бата, тілек мәнді сөйлемдерден соң леп белгісі қойылады. (Иә)
  6. Аяқталмаған сөйлемнің соңына көп нүкте қойылады. (Иә)

Қорытынды: білімді жинақтау және бекіту

«Топтастыру» стратегиясы

Тақтаға гүл бейнесіндегі сызба құрастырылады: ортасына «Леп белгісі» жазылып, айналасына леп белгісіне қатысты ұғымдар мен мысалдар орналастырылады. Оқушылар әр тармақтың мазмұнын атап, түсіндіреді.

Талқылау сұрақтары

  • Неге сызба гүл тәрізді жасалды?
  • Тақтадағы «гүл» саны нешеу?
  • «Жеті» саны қазақ дүниетанымында нені білдіреді?

«Жетіге» қатысты асыл ұғымдар

  1. Жеті шәріп (жеті әулие)
  2. Жеті қазына
  3. Жеті ата
  4. Жеті күн
  5. Жеті жұт
  6. Жеті жоқ
  7. Жеті ғашық

Бағалау

Оқушылардың сабаққа қатысу белсенділігі, топтық жұмыс үлесі, дәлелдеу дағдысы, мәнерлеп оқуы және тыныс белгілерін дұрыс қолдануы бойынша бағаланады.

Үй тапсырмасы

  • Оқулық: 43–44-беттерді оқып келу.
  • Шешендік сөздерден бата немесе тілек мәнін білдіретін мәтін тауып келу.

Негізгі ой: леп белгісі — тек белгі емес, ол сөйлеудің интонациясы мен эмоциялық реңкін дәл беретін маңызды құрал.