Пәннің негізгі мақсатының өзі - оқушының сөздік қорын дамыту
Ана тілі сабақтарында оқушылардың тіл байлығын дамыту
Орналасқан жері
Қарағанды қаласы, Қазыбек би ауданы
Білім беру ұйымы
№6 жалпы білім беретін орта мектебі КММ
Автор
Бастауыш сынып мұғалімі Кордабаева Жұлдыз Мұхаметжан
Пәннің орны мен негізгі міндеті
Бастауыш мектепте оқытылатын әр пән оқушы тілін дамытуға үлес қосады. Дегенмен бұл үлкен міндетті жүзеге асыруда Ана тілі пәнінің атқаратын қызметі ерекше. Пәннің негізгі мақсаты — оқушының сөздік қорын дамыту және тіл мәдениетінің нормаларын меңгерту.
Оқушылардың таза, жатық, түсінікті сөйлеуін қалыптастыру — пән міндеттерінің өзегі. Белгілі ғалым Н. Уәлиев тіл мәдениетін тек сыпайылық пен ізеттілік ретінде емес, сондай-ақ ойдың анықтығы, сөзді дәл таңдау шеберлігі, сөйлеу өнеріне машықтану деп түсіндіреді.
Негізгі түйін
Ана тілі сабағы арқылы жазу мен сөйлеу мәдениетінің алғышарты қаланады: жаңа сөз үйретіледі, оны дұрыс қолдану талданады, тілдің байлығы мен ұлылығы тұтас қарастырылады.
Тіл байлығы — сөз байлығы. Лингвист-ғалым М. Балақаев: ана тілін жақсы білу — әр азаматтың борышы; сөзді орнымен жұмсап, ойды мазмұнды әрі дәл жеткізе алғанда ғана тіл құдіреті сезіледі, ал мұндай шеберлік тіл мәдениеті жоғары адамдарға тән, — деп атап көрсетеді.
Сөздік қорды дамыту әдістері
Бастауыш сыныпта ана тілі сабағында сөздік қорды дамыту түрлі әдіс-тәсілдер арқылы жүзеге асады:
- сұрақ-жауап
- әңгімелесу
- әңгімелеу
- түсіндіру
- зерттеу
- шығармашылық тапсырмалар
Әр сабақтағы тақырып ауқымына қарай оқушының лексикалық минимумы кемінде екі-үш сөзге артып отырады. Дегенмен үйренген сөздердің бәрі күнделікті өмірде бірдей белсенді қолданыла бермейді.
Мысалы, көнерген сөздер (зат атаулары, киім-кешек, салт-дәстүр, музыкалық аспаптар, ай-жыл атаулары, қару-жарақ т.б.) немесе кәсіби сөздер қажеттілік болмаса, тұрақты түрде белсенді қолданысқа түсе бермейді. Осыдан сөздік қорды белсенді және белсенді емес сөздер деп қарастыру қажеттігі туындайды.
Мәтінмен жұмыс: түсіну мен сөйлеуді қатар дамыту
Оқушылардың тіл байлығын арттырып, сөйлеу тілін жетілдіруде мәтінмен жұмыс аса маңызды. Көркем мәтінді тақырыптық талдау, негізгі ойды анықтау, кейіпкерлердің іс-әрекетіне баға беру — оқушы танымын кеңейтеді әрі тәрбиелік ықпалын күшейтеді.
Көркем мәтінді оқып, талдау жүргізгеннен кейін сөздік жұмысы міндетті түрде жалғасса, оқушы мәтінді тереңірек түсінеді және талқылауға еркін қатысады.
Жеке сөздік дәптері және жаңа сөзді бекіту
Тіл дамыту жұмыстары жүйелі жүруі үшін әр оқушыда жеке сөздік дәптері болғаны дұрыс. Мұғалім дәптерге арнайы кесте сызып беріп, оны тұрақты толтыруды талап етсе, нәтиже тиімді болады.
| Жаңа сөз | Мағынасы | Синонимі | Антонимі |
|---|---|---|---|
| … | … | … | … |
Сөзді тек дәптерге жаздыру жеткіліксіз. Жаңа сөзді санада берік қалыптастыру үшін түрлі жұмыс түрлері орындалады:
- мүмкіндік болса, заттың өзін көрсету
- суретін көрсету
- синоним арқылы түсіндіру
- антоним арқылы түсіндіру
- мұғалімнің жалпы түсіндірмесі
Мақал-мәтелдер мен тұрақты тіркестер
Мақал-мәтелдер мен тұрақты тіркестерді меңгерту оқушының тіл байлығын арттырады. Оқулықта берілген және қосымша дереккөздердегі үлгілерді жүйелі үйрету — мұғалімнің күнделікті жұмысының бір бөлігі.
Үйренгендерін ұмыттырмау үшін оларды сөздік дәптеріне жаздырып, әр тоқсанда кесте тәрізді жатқа жаздыру, бақылау жұмыстарын алу тиімді. Сонымен қатар «Мың бір мақал», «Жүз бір жұмбақ» сияқты сайыс сабақтар оқушының тіл байлығын ғана емес, ой-өрісі мен танымын да дамытады.
Тіл мәдениетіне қойылатын талаптар
Оқушының тілін байыту жұмыстары тіл мәдениетімен тығыз байланысты. Бастауыш сынып оқушыларына қойылатын негізгі талаптар:
- сөздерді лексикалық және фонетикалық нормаға сай орынды қолдану
- орфография және орфоэпия нормаларын сақтау
- ауызша және жазбаша тілде сөзді талғап қолдану
- шамасы жеткенше ертегі, әңгіме жаза білу
Шығармашылық тапсырмалар: өнімді тәсілдер
Тіл дамытудағы өнімді тәсілдердің бірі — шығармашылық тапсырмалар. Олар тіл мәдениеті талаптарын жүзеге асыруда тиімді. Тапсырма түрлері:
- шығарма, әңгіме жазу
- сурет бойынша әңгіме жазу
- икемі бар балаларға өлең шумағын жаздыру
- ертегі жазу
- көркем шығарма оқу
- сайыс, рөлдік ойындарға қатыстыру
- деңгейлік жеке тапсырмалар беру
- сөзжұмбақ құрастыру
- газет-журнал шығарту
- басылымдардағы сөзжұмбақ, ребус шешкізу
- жұмбақ құрастырту
- хат жаздыру
- шығармаға қысқаша пікір жаздыру
Сыныптан тыс оқу және бақылау тәсілдері
Оқушының сөздік қорын арттырып, сөйлеу тілін байытуда сыныптан тыс оқуға да үлкен талап қойылады. Бағдарламада міндетті шығармалар тізімі мен сағат саны көрсетілгенімен, тек сол тізіммен шектелмей, оқушыларға қызықты әңгіме мен ертегілерді қосымша ұсыну маңызды. Бұл нақты мақсатқа жетуге және көркем шығарманы өз бетімен оқуға ынталандырады.
Оқылған шығарманы тексеру мен сараптаудың тиімді жолдары:
- түсінгенін әңгімелету
- сұрақтарға жауап бергізу
- үзінділерді жатқа айтқызу
- таныс емес сөздерді сөздік дәптеріне жаздыруға дағдыландыру
- кейіпкерлер іс-әрекетіне баға бергізу
- әңгімелердің ұқсастығын салыстыру
- соңында сол шығармаға ұқсатып әңгіме жаздырып көру
Мұғалім осы жұмыстар арқылы оқушыларды өздігінен кітап оқуға бағыттайды. Көркем шығарманы көп оқу оқушының танымын арттырып қана қоймай, ойды жүйелі жеткізу, байланыстырып сөйлеу, орфоэпиялық және орфографиялық нормаларды дұрыс меңгеру дағдыларын қалыптастырады.
Бұл үдерісте шығарманың оқушы жасына сай болуы, мазмұнының қызықты әрі тәрбиелік мәнінің жоғары болуы, тым көлемді болмауы ескерілуі тиіс.
Рөлдік ойындар: ауызша сөйлеуді жандандыру
Ана тілі сабағында өтілген материалды бекіту үшін оқушының ауызша сөйлеу мүмкіндігін арттыруға ерекше назар аудару қажет. Оның тиімді жолдарының бірі — рөлдік ойындар.
Рөлдік ойындар оқушының тілін дамытып, есте сақтау қабілетін күшейтеді, зейінді шоғырландыруға көмектеседі. Ойын барысында оқушы берілген рөлді ойнау үшін ізденеді, жинақталады, айтатын сөзін салмақтайды, жағдаятқа еніп, әрекетті тәжірибе арқылы түсінеді. Нәтижесінде сөйлеу тілінің дұрыс қалыптасуына ойынның ықпалын сезінеді.
Күтілетін нәтижелер
Тіл дамыту мақсатындағы жұмыстар оқушының ойлау қабілетіне, өз ойын жеткізе білуіне және шығармашылық ізденісіне жол ашады. Сабақ үдерісінде мұғалімнің басшылығымен бұл жұмыстар жүйелі орындалса, төмендегідей нәтижелерге жеткізеді:
- оқушының сөздік қоры мен тілін байытуға ықпал етеді
- ауызша және жазбаша тіл мәдениеті талаптарын меңгертеді
- сауатты жазуға үйретеді
- өз бетімен шығармашылықпен айналысу дағдысын қалыптастырады
Қорытынды
Бұл мақалада ана тілі сабақтарында оқушының тіл байлығын арттыруға көмектесетін әдіс-тәсілдер мен іс-әрекет түрлері қарастырылды. Осындай жұмыстар жүйелі жүргізілсе, мұғалім мақсатқа нәтижелі түрде қол жеткізеді.