Металдардың физикалық қасиеттері

Сабақтың мақсаттары

Білімділік

Оқушыларға кальцийдің периодтық жүйедегі орнын, атом құрылысын, алынуын, физикалық және химиялық қасиеттерін, табиғатта таралуын меңгерту. Химиялық реакция теңдеулерін сауатты жазуға дағдыландыру.

Тәрбиелік

Оқушыларды оқуға ынталандыру, жауапкершілікке баулу, өз бетінше еңбектену дағдысын қалыптастыру. Тез ойлап, тез қорытынды жасауға және сөйлеу мәдениетін дамытуға тәрбиелеу.

Дамытушылық

Логикалық ойлау қабілетін және есептеу дағдыларын жетілдіру. Белсенділікті арттыру, пәнге қызығушылықты күшейту және дамыту.

Сабақтың түрі

Аралас сабақ

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру

Оқушылармен амандасу. Сабаққа даярлығын және қатысымын тексеру. Жаңа сабаққа бағыттап, жұмыс ырғағын қалыптастыру.

II. Үй тапсырмасын тексеру

«Металдардың астында жасырылған сұрақтар» тәсілі: сұрақты ашу үшін алдымен сәйкес металлға толық сипаттама беріледі. Дұрыс әрі толық жауаптан кейін сұрақ ашылады.

Сұрақтар:

Металдардың периодтық жүйеде орналасуы.
Металдардың физикалық қасиеттері.
Жемірілу дегеніміз не?
Металлургия дегеніміз не?
Металдардың химиялық қасиеттері.
Бейне-сұрақ.

Тапсырма (сурет бойынша):

Тайқазан 1399 жылы Түркістанда құйылған. Диаметрі — 2 м 45 см, салмағы — 2 т. Тайқазан 7 металдан құйылған. Осы металдарды атаңыз.

Үй тапсырмасын қорытындылау: жұмбақтар

Ертеден белгілі жетеудің бірімін,
Электроника саласында ірімін.
Көптеген құймаларға кіремін,
Әдемілігім жөнінде алтынмен тең жүремін…
Менделеев ауылының алтыншы көшесінде тұрағым,
Әр түнде адамдармен жүздесіп тұрамын.
Балқытам деп мені қиналды көбісі,
Қазақстан әлемде кенім жөнінен бірінші…
Қара металлургияның жанымын,
Машина, трактордың қанымын.
VIII қосымша топшада болсам да,
Металл атаулының көп қолданылатын түрімін…
Табылса бұрын там-тұмнан,
Қазір көп әр өлкеде.
Қымбат болды алтыннан,
Қандай металл ертеде?
Өзі ауыр металға жатады,
Емшілер қорықтық құюға қолданады…

III. Жаңа сабақ: кальций

Эпиграф

“Кальций — тіршілік тірегі, құрылыс негізі.”

Периодтық жүйедегі орны және жалпы сипаттама

Кальций химиялық элементтердің периодтық жүйесінде IV периодта, II топтың негізгі топшасында орналасқан.

Салыстырмалы атомдық массасы — 40, реттік нөмірі (ядро заряды) — 20.

Кальций сілтілік металдардан кейін орналасады және сілтілікжер металдарына жатады. (Ертеде олардың оксидтерін “жер” деп атаған; суда ерігенде сілтілер түзеді.)

Атом құрылысы

Кальцийдің соңғы энергетикалық қабатында 2 электрон бар.

Ол тұрақты түрде +2 тотығу дәрежесін көрсетеді және негіздік қасиет басым қосылыстар түзеді.

Электрондардың орналасуы:

(+20P) 2e⁻ · 8e⁻ · 8e⁻ · 2e⁻

Электрондық формуласы:

1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁶ 4s²

Табиғатта кездесуі және таралуы

Кальцийдің қосылыстары табиғатта кең таралған. Ол жер қыртысындағы мөлшері бойынша 5-орын алады, массалық үлесі шамамен 3,6%.

Кальций тұздары тау жыныстары мен топырақ құрамында жиі кездеседі. Ол теңіз және өзен суларында, өсімдік пен жануар организмінде де болады. Адам организмінде шамамен 1 кг-ға дейін кальций бар; ол сүйек, тіс эмалі және қан құрамына кіреді.

Ең кең таралған қосылыс

Кальций карбонаты (CaCO₃) көптеген минералдарды түзеді: бор, мәрмәр, әктас, ұлутас, кальцит, маржан және аралас минералдар.

Басқа кездесетін қосылыстар

Гипс: CaSO₄·2H₂O
Фосфорит, апатит (негізгі құрауышы): Ca(PO₄)₂
Флюорит: CaF₂

Қазақстандағы таралуы

Фосфориттің ірі кен орындары: Жамбыл облысы (Қаратау), Ақтөбе облысы (Шилісай).
Қызғылт түсті ұлутас: Маңғыстау.
Гипс: Жамбыл облысы.
Цементке қажетті балшық: Шымкент және Семей маңы.
Әктас қоры мен отқа төзімді балшық: елдің көптеген өңірлерінде өндіріледі.

Физикалық қасиеттері

Кальций — күміс түстес ақ, жеңіл металл. Тығыздығы 1,54 г/см³, бұл көрсеткіш сілтілік металдардың тығыздығына жуық.

Кальций ауада тез тотығып, бетінде тотығу өнімдерінен тұратын кеуекті жұқа ақ қабықша түзеді. Сондықтан оны сілтілік металдар сияқты керосин қабатының астында сақтайды.

Негізгі сандық көрсеткіш

Балқу температурасы 851°C

Кальций — қатты металл; балқу температурасы оның металдық байланысының салыстырмалы берік екенін көрсетеді.