Суицидке жақын балалармен жұмыста педагогтардың рөлі
Өмір — ең жоғары құндылық
Тіршіліктегі басты құндылық — адамның өмірі. Бір күннің ішінде сан мыңдаған адам өмірге келсе, дәл сондай сан мыңдаған адам бақилық болады. Олардың ішінде табиғи себептермен, Жаратушының қалауымен өмірден озатындарды айтпағанда, өз өміріне өзі қол жұмсап, ажалынан бұрын өмірімен қоштасатындар да аз емес.
Маңызды деректер
- Соңғы жылдары бұл мәселе әлем бойынша ушығып келеді.
- Кей деректер бойынша, соғыс пен қанды қылмыстарға қарағанда, өзіне-өзі қол жұмсау салдарынан қаза табатындар саны жоғары.
- ДДҰ-ға сілтеме жасалған мәліметтерде Қазақстан өзіне-өзі қол жұмсау көрсеткіші бойынша жоғары орындарда аталады.
Латын тілінен аударғанда suicidium — өзін-өзі өлтіру, яғни саналы түрде өмір сүруді тоқтату дегенді білдіреді.
Себептерді бір ғана факторға тіреп қою дұрыс емес
Бұл күрделі құбылысты әркім әрқалай түсіндіреді: бірі заман өзгерісін алға тартса, екіншісі әлеуметтік қиындықтарды, денсаулық мәселелерін атайды. Кейбірі тұқым қуалаушылықтың да әсері болуы мүмкін деп санайды. Шын мәнінде, суицидтік мінез-құлық көп фактордың тоғысуынан туындайды.
Қауіп кезеңдері мен күшейтетін жағдайлар
Жас ерекшелігі
Суицидтік қауіп жиі күшейетін кезең — 17–24 жас аралығы (жасөспірімдік пен ерте ересектік шақ).
Уақыт факторы
Адам өз ойымен оңаша қалатын таңертеңгі және кешкі мезеттерде қауіп артуы мүмкін.
Отбасылық және әлеуметтік орта
Үйдегі немесе жақын ортадағы моральдық-психологиялық ахуалдың қиындауы (қақтығыс, қысым, қолдаудың азаюы) — тәуекелді өсіретін негізгі факторлардың бірі.
Суицидке бейім адамның ықтимал психологиялық күйі
Ішкі күйзеліс
- Стреске төтеп бере алмау
- Түңілу, үміттің азаюы
- Шешімсіздік, жағдайды жеткіліксіз бағалау
Ойлау тұйығы
- Оң өзгеріс болмайды деген сенім
- Мәселені шешу дағдыларының әлсіздігі
- «Өзімді өлтіру бәрін шешеді» деген жалған қорытындыға бекіну
Қиындықтан шығудың жалғыз жолы — өзіне-өзі қол жұмсау емес. Көп жағдайда мұндай шешім — ойланбастан жасалған қадамның салдары. Сондықтан ерте байқап, қолдау көрсетіп, нақты көмекті ұйымдастыру шешуші мәнге ие.
Мектептегі алдын алу жұмысы: педагог-психологқа ұсыныстар
Ұйымдастырудың негізгі бағыттары
- Суицидтік қауіпі бар оқушыларды анықтау
- Қауіп тобын және олардың айналасын психологиялық-педагогикалық сүйемелдеу
- Денсаулық сақтау мамандарымен өзара әрекеттесу (дәрігер, психотерапевт және т.б.)
- Барлық оқушылармен өмірлік құндылықтарды насихаттайтын тәрбиелік жұмыстар
Бастапқы алдын алу мақсаты
Өмір құндылықтарын нығайту және білім беру ұйымындағы психологиялық климатты жақсарту. Мысалы: педагогтерге эмоционалдық күйіп-жанудың алдын алу, өзін-өзі реттеу, коммуникацияны дамыту тақырыптарындағы сабақтар.
Ұсынылатын профилактикалық форматтар
Жедел көмек туралы ақпараттандыру
Оқушыларға жедел психологиялық көмек алу жолдарын (сенім телефондары, қалалық қызметтер, мектептегі байланыс арналары) ақпараттық стендтер, мектеп сайты және қолжетімді онлайн арналар арқылы тұрақты жеткізу қажет.
Екінші алдын алу: қауіп тобына нақты қолдау
Екінші алдын алудың мақсаты — өзіне-өзі қол жұмсауды болдырмау. Бұл үшін қиын өмірлік жағдайға түскен және суицидтік ойларын білдіретін оқушылармен мақсатты әлеуметтік-психологиялық жұмыс жүргізіледі.
Терең диагностика
Қауіп деңгейін нақтылау үшін тереңдетілген диагностикалық зерттеу қажет. Егер шиеленіскен қауіп анықталса, психиатр, психотерапевт, суицидолог сияқты мамандарға жүгіну ұйымдастырылуы тиіс.
Ықтимал көмек қадамдары
- Жеке және топтық түзету жұмыстары
- Әлеуметтік қолдауды ұйымдастыру
- Кәсіптік бағдар беру, еңбекке бейімдеуге көмектесу (жоғары сыныптар үшін)
- Бейімделуді күшейтетін тренинг топтарына қосу
Топтық түзету жұмысының артықшылығы
Суицидке бейім жасөспірімдерге қолдаудың тиімді тәсілдерінің бірі — топтық түзету. Онда олар қиын жағдайларды құрылымды түрде шешуді, сезімін қауіпсіз жеткізуді және ресурстарын тануды үйренеді. Топқа қоспас бұрын қауіптің деңгейін төмендету үшін бірнеше жеке кеңес өткізу маңызды.
Кеңес беру кезінде ұстанатын негізгі қағидалар
Тыңдай білу
Жасөспірімге сөзін бөлмей, дауласпай, көбірек сұрақ қоя отырып еркін сөйлеуге мүмкіндік берген жөн.
Мәселені «ұсақ» деп жоққа шығармау
Суицидтік ойы бар адамға проблема ғаламдық әрі шешілмейтіндей көрінуі мүмкін. Оның сезімін кемсіту қауіптің артуына әкеледі.
Жақындармен байланыс пен жауапкершілікті еске салу
Айналасындағылардың сезімін, өзіне маңызды адамдармен байланысын және өмірлік міндеттерін жұмсақ түрде еске салу пайдалы.
Жақсы мен жаманды таразылау
Тек теріс жаққа қадала бермей, өміріндегі жақсы сәттерді еске түсіруге көмектесу — үміт пен тірек сезімін күшейтеді.
Өткен тәжірибеге сүйену
Бұрын да қиындықтарды еңсерген тәжірибесін еске салу және сол ресурсты қайта іске қосуға көмектесу қажет.
Позитивті болашақ пен жоспар
Арманын, қалауын нақтылауға көмектесіп, жуық уақытқа шағын, орындалатын жоспар құру ұсынылады.
Қызығушылықты қайта ояту
Спорт, үйірме, шығармашылық, ұжымдық шаралар сияқты қызықтыратын істерді бірге талқылап, өмірге қатысуын біртіндеп арттырған жөн. Кей жағдайда әлсіздерге қамқорлық жасау (үй жануары, кіші інілері/қарындастары) да жауапкершілік пен мағына сезімін күшейтеді.
Суицидке жақын балалармен жұмыста педагогтың рөлі
Педагогтің негізгі миссиясы
Тәуекелі бар оқушыларды уақытылы байқау және бастапқы алдын алуға ықпал ету. Мұндай оқушылармен жұмыс тәжірибесіз мұғалімге толықтай жүктелмеуі керек: педагог міндетті түрде психологпен және мектеп әкімшілігімен бірлесе әрекет етуі тиіс.
Нені байқауға болады
- Шиеленіс, тұйықталу, енжарлық
- Агрессия, кенет мінез өзгерісі
- Сыныптастарымен қарым-қатынастың бұзылуы
Этика және құпиялылық
Педагогикалық этиканы сақтау өте маңызды: баланың мәселесін сыныпта немесе мектеп ішінде талқылауға шығаруға болмайды. Қолдау көрсету — ұятқа қалдыру емес, қауіпсіздік пен сенімді күшейту.
Педагогикалық көмекті ұйымдастыру бағыттары
- Тұлғаның дамуына жайлы орта құру
- Оқу, дағды, қабілет олқылықтарын жүйелі бақылау
- Жетістік пен қолдауды күшейту
- Оң өзгерістерді көтермелеу
- Авторитарлық стильден ынтымақтастыққа көшу
- Ата-аналарға педагогикалық қолдау көрсету
- Шығармашылық бос уақытты және қатысуды ұйымдастыру
- Секциялар, үйірмелер, қоғамдық пайдалы іске тарту
Жасөспірімнің жанындағыларға арналған қысқа нұсқаулық
- Егер ол сізбен бөліскісі келсе, бетін қайтармаңыз, тыңдаңыз.
- Ескерту белгілерін елемеңіз; күмәндансаңыз да ішкі түйсігіңізге құлақ асыңыз.
- Қолыңыздан келмейтінді уәде етпеңіз, бірақ көмектесуге дайын екеніңізді көрсетіңіз.
- Сабыр сақтаңыз, кінәламаңыз және морализмге салынбаңыз.
- Суицидтік ойлар туралы сұрау «итермелемейді»; керісінше, мәселені ашық түсінуге көмектеседі.
- Егер нақты жоспар айтылса — қауіп жоғары. Дереу маман көмегін ұйымдастырыңыз.
- Қиын күйде адамның жағдайды бағалауы бұрмаланатынын түсіндіріп, балама шешім іздеуге бірге кірісіңіз.
- Шарасыздық сезімі мәңгі емес екенін сезіндіруге көмектесіңіз.
Психологиялық қызметтің негізгі бағыттары
Психопрофилактика
Тәуекел факторларын азайтуға, қолдау мен қорғаныш тетіктерін күшейтуге бағытталады.
Психологиялық ағарту
Тек «тәуекел тобымен» ғана емес, барлық оқушымен жұмыс: дағдарыс жағдайында көмек сұрау мәдениетін қалыптастыру.
Жеке кеңес беру
Үлкен тактпен және қатаң құпиялылықпен жүргізіледі.
Психодиагностика
Көңіл күй, ойлау ерекшелігі, тәуекел белгілерін анықтауға көмектеседі; қажет болса түзету жұмысымен жалғасады.
Құралдар мен форматтар
- «Сенім телефоны» және/немесе «сенім жәшігі» жұмысы
- Психодиагностикалық және түзету әдістемелері (агрессия, фрустрация, субдепрессия шкалалары, проективті әдістер, социометрия)
- Суицидтік ой байқалса: арнайы сауалнамалар, тесттер, «тәуекел картасы» секілді құралдар
Ата-ана мен мұғалімнің күнделікті үлесі
Ата-анаға
- Жағымды үнмен хал-жағдайын сұрау, әңгімеге ашық болу
- Болашаққа жоспар құруға көмектесу
- Жаңа істерге ынталандыру
- Күн тәртібі, ұйқы, қозғалыс белсенділігін қадағалау
- Қажет болса психолог, психотерапевт кеңесіне жүгіну
Мұғалімге
- Оқушыны өз күші мен мүмкіндігіне сендіру
- Белсенділігін арттыруға жағдай жасау
- Түсіністік пен жанашырлық таныту
- Қарым-қатынасын бақылап, өзгерісті дер кезінде маманға бағыттау
- Әкімшілік тарапынан мұғалім–оқушы қатынас мәдениетіне жүйелі назар аудару
Мектептегі тұлғааралық қатынасты жандандыру
Орта құратын жұмыстар
- Мәдени іс-шаралар жоспарлау
- Спорт сайыстарын өткізу
- Өнер байқауларын ұйымдастыру
- Ғылыми-шығармашылық жұмыстарға тарту
Сынып сағаттарына тақырыптар
Оқушылардың өмірге қызығушылығын арттыратын бағытта: «Мен өмірді таңдаймын», «Өмір құндылықтары», «Өмір неткен ғажап», «Өмірім — менің таңдауым», «Өмір қымбат — сый», «Өмір, сен маған қымбатсың» және т.б.
Тәрбиелік ой
Шығыста: «Бір күндігіңді ойласаң — күріш ек, он жылдығыңды ойласаң — ағаш ек, жүз жылдығыңды ойласаң — ұрпағыңа жақсы тәлім-тәрбие бер» деген қағида бар. Балаға жастайынан өмірді бағалауды, қиындықты еңсеруді, өзіне сенуді үйретсек, мұндай қайғылы жағдайлардың алдын алуға болады.
Сенім, мейірім және күнделікті қарым-қатынас
Бұл проблеманың себептері көп. Дегенмен мұсылман дүниетанымы тұрғысынан өзіне-өзі қол жұмсау — ауыр күнә, аманатқа жасалған қиянат. Қиындықтан кейін жеңілдік келетіні ақиқат. Сондықтан себепті тек өмірдің қиындығынан іздеу жеткіліксіз; көбіне түйін — сенім мен тірек сезімінің әлсіреуінде.
Суицидтің алдын алудың ең алғашқы қадамы — күнделікті қарым-қатынаста жақындарымызға жылы шырай танытып, ішкі жан дүниесін түсінуге тырысу. Адам өзін тыңдайтын, түсінетін және қолдайтын орта тапқанда, үміт қайта оянады.