Ұйымдастыру кезеңі:Оқушылардың сабаққа дайындығын тексеремін
І. Ұйымдастыру кезеңі
Оқушылардың сабаққа дайындығы тексеріледі. Сабақтың тақырыбы мен мақсаттары таныстырылады.
Назар
Топпен жұмыс кезінде бір-бірінің пікірін тыңдау және дәлелді жауап беру ережелері еске салынады.
Нәтиже
Сабақ соңында оқушылар септіктерді сұрақтары мен жалғаулары арқылы ажырата алады.
ІІ. Үй тапсырмасын тексеру
Оқушылар сұрақ-жауап және жазбаша жұмыс арқылы жалғау түрлерін қайталайды.
Қайталау сұрақтары
- Қазақ тілінде жалғаудың неше түрі бар?
- Олар қандай түрлерге бөлінеді?
- Жіңішке сөзден кейін қандай көптік жалғау жалғанады?
- Жуан сөзден кейін қандай көптік жалғау жалғанады?
- Тәуелдік жалғауды көрсететін есімдіктер қандай?
- Жіктік жалғауды көрсететін есімдіктер қандай?
- Қазақ тілінде қандай сөздер жіктеледі?
1-карточка
Сөйлемдерді толықтырып жазыңыз.
- Менің шеше… — дәрігер.
- Сенің әке… — құрылысшы.
- Дәптер…, кітап… үстелде жатыр.
2-карточка
Сөйлемдерді толықтырып жазыңыз.
- Сенің апа… — студент.
- Сіздің оқушы… мұражайға барады.
- Әнші…, ғарышкер…, ұшқыш…, дәрігер… — бұлар жақсы мамандықтар.
3-карточка
Сөйлемдерді толықтырып жазыңыз.
- Біздің отбасы… үлкен.
- Ата…, әже… — зейнеткерлер.
- Алма…, алмұрт…, жүзім… өте тәтті жеміс… .
ІІІ. Сергіту сәті
Бір дегенім — бірлік,
Онсыз болмас — тірлік.
Екі дегенім — еңбек,
Еңбек бәрін — жеңбек.
Үш дегенім — үлес,
Үлес үшін — күрес.
Төрт дегенім — терме,
Тұрған жақсы — ерте.
Бес дегенім — белең,
Сан үйреніп — келем.
IV. Жаңа тақырып: Септіктер әлеміне саяхат
Мұғалімнің кіріспе сөзі
Бүгін сабақта септіктер әлеміне саяхат жасаймыз. Ережені қайталап, мысал келтіреміз.
Аңыз-әңгіме: «Септік шал және жеті ұл»
Ерте-ерте ертеде, ешкі жүні бөртеде, зат есім жерінде Септік деген дәулетті, бай шал болыпты. Шалдың қанаттыға қақтырмай, тұмсықтыға шоқтырмай өсірген жеті ұлы болыпты.
Елде жұт болып, ашаршылық жайлапты. Бұл ашаршылық Септік шалдың үйіне де жетіпті. Атау атты ұлы қайтыс болғанда, шал ағашқа аттың қылын керіп, тиегінің орнына қойыпты да, үнсіз егіліпті.
Ай өткен соң Ілік деген ұлы қайтыс болыпты. Сонда шал тағы бір ішек тағып: «Ненің зияны, кімнің көзі тиді екен?» — деп егіледі.
Ай өткен соң Барыс атты ұлы дүниеден өтеді. Сонда шал үшінші ішекті тағып: «Кімге айтып жылайын, неге ғана өлді екен?» — деп жоқтау айтады.
Табыс атты ұлынан айырылғанда: «Нені айтып, кімді ғана қарғайын?» — деп көзі жасқа толып, ағашқа төртінші ішекті қадайды.
Жатыс атты ұлы да аштықтан өлгенде, ағашқа бесінші ішек тағылып: «Неде, кімде екен себебі?» — деп жылайды.
Зұлым аштықтың бір ұшы Шығыс атты ұлына жеткенде, шал алтыншы ішекті тағып: «Неден қайтыс болдың, кімнен сені сұраймын?» — дейді.
Жетінші ұлы Көмектес те қайтыс болғанда: «Кіммен өмір сүрмекпін, немен енді шұғылданамын?» — деп жеті ұлын жоқтап, ұзақ жоқтау айтқан екен.
Содан 7 ішек, 7 тиек тағылып, жетіген аспабы пайда болыпты. Осы аспап арқылы шал мұңын халыққа жеткізген деседі.
Септіктер кестесі
| Септік атауы | Сұрақтары | Септік жалғаулары |
|---|---|---|
| Атау септік | Кім? Не? | — |
| Ілік септік | Кімнің? Ненің? | -ның, -нің, -дың, -дің, -тың, -тің |
| Барыс септік | Кімге? Неге? Қайда? | -ға, -ге, -қа, -ке |
| Табыс септік | Кімді? Нені? | -ны, -ні, -ды, -ді, -ты, -ті |
| Жатыс септік | Кімде? Неде? | -да, -де, -та, -те |
| Шығыс септік | Кімнен? Неден? | -нан, -нен, -дан, -ден, -тан, -тен |
| Көмектес септік | Кіммен? Немен? | -мен, -бен, -пен |
V. Мәтінмен жұмыс
Өлең
Барлығыңа үлгі болар, қарақтар,
Байсалды да, ақылды да Марат бар.
Жеке басым ең алдымен Мараттың
Жасы үлкенді сыйлағанын жараттым.
Сенбейсің бе, күнделікті парақта:
Талай «бестік» қойылыпты Маратқа.
Батыл емес дей алмайсың Маратты,
Сол үйретті ауылдағы бар атты.
Алғыссыз күн болған емес Маратта,
Жетеді онда ынта, жігер, талап та.
Қай өнерде табылады Мараттан,
Ән салғанда жұртты аузына қаратқан.
Міне, сондай жақсы бала Маратпен
Дос бола алмай жүргендер де бар, әттең.
Тапсырма
«Марат» сөзіне қандай жалғау жалғанады? Жауабыңызды жазбаша негіздеңіз.
Жазбаша жұмыс
«Оқушы» сөзімен сөйлемдер құрастырыңыз (тиісті жалғауларды қолданыңыз).
- Оқушы… дәптері таза.
- Оқушы… жауап алды.
- Оқушы… тақтаға шақырды.
- Оқушы… бірге жетістіктерге қуанамыз.
- Оқушы… мұғалім сұрақ қойды.
VI. Сабақты бекіту
Бекіту сұрақтары
- Қазақ тілінде неше септік бар?
- Қандай септік үндестік заңына бағынбайды?
Қорытынды
Септіктердің сұрақтарын және жалғауларын дұрыс таңдау — сауатты сөйлеу мен сауатты жазудың негізгі тіректерінің бірі.
VII. Бағалау
Оқушылардың жауаптары мен жазбаша жұмыстары бойынша қалыптастырушы бағалау жүргізіледі.
VIII. Үйге тапсырма
- 110-бет, 1-тапсырма: сөздерді екі қатарға бөліп жазу.
- Ережені қайталау.