Халықтық педагогиканың бір саласы - ұлттық ойындар
Тіл — сананың тамыры
Табиғаттағы тіршілік атаулының өсіп-өнуі мен дамуының көзі — оның тамыры. Сол сияқты адам баласының санасының даму көзі — тілі. Тамырсыз өсімдік көктемейді, ана тілінсіз ұрпақ толық жетілмейді.
Ана тілінің уызына қанбаған, оның бұлағынан нәр алмаған ұрпақтан ізгіліктің нышандарын табу қиын. Өйткені мұндай буын халықтық педагогикадан, ұлттық салт-дәстүрден, рухани байлықтан алыстап кетуі мүмкін.
Қоғамның ертеңгі болашағы — мектеп жасындағы жасөспірімдер. Сондықтан қазақ мектептерінің алдында ұлттық сана-сезімді оятып, тәрбиелеумен қатар, ғасырлар бойы қалыптасқан тіл, дін, тәрбие, ұлттық салт-дәстүр мен үлгі-өнегені үйреніп, бойға сіңіріп, күнделікті өмірде қолдана білуге үйрету міндеті тұр.
Халықтық педагогика және мектептегі тәрбие
Өмірдің өзі халықтық педагогиканың озық үлгілері балаларды имандылыққа, адалдыққа, шыншылдыққа тәрбиелейтінін дәлелдеп отыр. Ұрпақ тәрбиесімен айналысатын ұстаздардың негізгі бағыты — осы үлгі-өнегелерді сабақта және сабақтан тыс уақытта тиімді қолданудың әдіс-тәсілдерін зерттеп, тәжірибеге енгізу.
Мектептің басты міндеттері
- Ұлттық сана-сезімді ояту және жүйелі тәрбиелеу.
- Тіл, дін, тәрбие, салт-дәстүр, үлгі-өнегені бойға сіңіру.
- Алған тағылымды күнделікті тіршілікте қолдануға дағдыландыру.
Физика сабағын ұлттық дүниетаныммен ұштастыру
«Физика» сөзі грек тіліндегі physis — «табиғат» ұғымынан тарайды. Ендеше, пән мазмұнын өмірмен байланыстырып, оқушыларды ата-бабамыздың тарихи даму барысындағы табиғат құбылыстары жөніндегі дүниетанымымен таныстырып отырған жөн.
Көшпелі елдің тіршілік болмысы табиғатпен тамырлас. Ертеде қазақтар қоршаған табиғаттың бәрінде жан бар деп түсінген; табиғат құбылыстарын тірі дүние ретінде қабылдап, өз тағдырын сол күштермен байланыстырған. «Ескі айда есірке, жаңа айда жарылқа» деген сөздер — соның куәсі.
Күн күркіреуі мен найзағай: түсінік пен түсіндіру
Қазақтар отты да, күнді де қасиетті санаған. Бұлт күркіреуін «тәңір дауысы» деп ұққан, ал найзағайды «періштелердің шайтанды қуған қамшысы» деп бейнелеген.
Ғылыми тұрғыдан найзағай — атмосферадағы электр ұшқыны. Ол бұлт пен бұлттың немесе бұлт пен жердің арасындағы электр зарядтарының айырмасынан пайда болады.
Кемпірқосақ: аңыз бен оптика
Жаңбырдан кейінгі кемпірқосақ туралы ертеде «кемпірдің түрлі малдарды қосақтап қойғаны» деген түсінік болған. Бұл — аспанда байқалатын оптикалық құбылыс.
Күн сәулесі қызыл мен күлгін аралығындағы түрлі түстердің жиынтығы. Түстер толқын ұзындығына байланысты әртүрлі таралып, нәтижесінде көптүсті кемпірқосақ көрінеді. 11-сыныпта «Спектр» және «Спектр түрлері» тақырыптарында бұл материалдар өте пайдалы.
Оқушы қызығушылығы: формуладан — мағынаға
Оқушылардың басым бөлігі физиканы тек формулалар мен заңдылықтардың жиынтығы деп қабылдайды. Сол себепті физика сабағында халықтық педагогикаға сүйеніп, ұлттық салт-дәстүрді ұғындыру арқылы жас ұрпақтың санасына жақын жол табуға және пәнге қызығушылығын арттыруға болады.
8-сыныптағы «Жылу құбылыстары», «Жарық құбылыстары» тарауларында қысқа әңгімелер мен танымдық кірістірулер енгізу сабақтың әсерін күшейтеді.
Ұлттық ойындар, әдебиет және жұмбақтың орны
Халықтық педагогиканың бір саласы — ұлттық ойындар. Олар оқушының пәнге ынтасын арттырып, белсенділігін дамытуға көмектеседі. Тәжірибеде қолдануға болатын ойындар: сақина салу, соқыр теке, теңге алу, арқан тарту, қыз қуу, ақсүйек.
Поэзиядағы физика
Қазақтың ұлы ақындары Абай мен Шәкәрім мұраларынан физикалық құбылыстар мен заңдылықтарды бейнелейтін тұстарды табуға болады. Оқушыларға физика ғылымының өмірмен және поэзиямен тығыз байланысты екенін нақты мысалдар арқылы көрсету маңызды.
Жұмбақ — ойлауды оятатын құрал
Оқушының ойлану, танымдық деңгейін, ұғымдарды саралап, тұжырым жасап, шешімге келу қабілетін байқау үшін жұмбақ шештіру тиімді. Физика сабағында жұмбақты қолдану білімпаздықты, алғырлықты, тапқырлықты дамытады.
Сабақ формалары және пәнаралық байланыс
Пәнге қызығушылықты арттыру үшін сабақ түрлерін алуан түрлі ұйымдастырудың әсері зор. Мәселен, іскер ойын, аукцион-сабақ, көкпар-сайыс сияқты форматтар оқушының ой-санасының өсуіне және ұлттық сана-сезімнің дамуына мүмкіндік береді.
Мақал-мәтел: тәрбиелік мәні және физикалық түсіндірме
Белгілі бір тақырыпты өткенде қажетті мақал-мәтелді мысалға келтіріп, оның тәрбиелік әрі физикалық мәнін қатар түсіндіруге болады. Тәрбиелік жағынан ол қателікті қайталамай, дер кезінде қорытынды жасауға меңзейді. Ал физика тұрғысынан ыстық нәрсені үрлесек, булану күшейіп, кебу процесі жылдамдап, температураның төмендейтінін ұғынуға болады.
Шығармашылық тапсырма
Оқушылардың шығармашылық қабілетін дамыту үшін сабақта немесе үйде физикалық ертегі не әңгіме құрастыруды ұсынуға болады. Бұл сөздік қорды молайтып, өз бетімен жұмыс істеуге дағдыландырады.
Пәнаралық ұштастыру
Физика сабағында математика, тарих, биология, химия, астрономия, әдебиет, ән-күй пәндерімен пәнаралық байланыс орнату оқу үдерісін байытады. Мұндай ұштастыру мұғалім үшін де, оқушы үшін де мазмұны мен тиімділігі жағынан құнды: мұғалім оқушыны жалықтырмайды, ал оқушы сабақты жеңіл, еркін қабылдап, пікірталасқа қатысып, өз ойын ортаға сала алады.