Экономика салалары үшін кадрлар даярлаудың инфрақұрылымын дамыту

Финляндия тәжірибесі және экономиканы жаңғырту сабағы

Өткен ғасырдың 90-жылдарында Финляндияның басты экономикалық әріптесі — Кеңестер Одағы тарағаннан кейін ел экономикасы ауыр кезеңді бастан кешіріп, тоқырауға ұшырады. Сол тұста фин үкіметі дамудың индустриалды-инновациялық моделін таңдады және бұл шешім нақты нәтиже берді. Он шақты жылдың ішінде Финляндия әлемдегі экономикасы дамыған 10 елдің қатарына енді.

Бүгінде ол халықтың орташа табысы, инновация мен жаңа технологияларды игеру және қолдану көрсеткіштері бойынша Еуропада алдыңғы қатарда. Осы тәжірибені көрген Қазақстанның сол кездегі басшысы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев Үкіметке ел экономикасын инновациялық бағытқа бұру жөнінде тапсырма берді. Мұндай қадам энергияны көп қажет ететін, шикізатқа тәуелді экономиканы дағдарыс қысымынан аман алып шығудың бір жолы ретінде қарастырылды.

Инновация инфрақұрылымы: технопарктердің рөлі

Инновациялық дамудың қозғаушы күші ретінде елімізде құрылған технопарктер айқындалды. Аймақтық технопарктер арқылы Қазақстан өңірлерін инновациялық-индустриалды тұрғыда тең дамытуға бағытталған озық тәсілдер енгізілуде. Мұның мәні — инновацияны тек ірі орталықтарда емес, бүкіл ел аумағында тұрақты айналымға түсіру.

Жастар және интеллектуалдық ұлт идеясы

Реформалардың алдыңғы шебінде жастар тұруы тиіс. Жастардың күш-жігері, бастамашылдығы және болашаққа ұмтылысы — көп жағдайда бастамалардың табыстылығының кепілі. Жас ұрпақ жаңа идеяларға ашық, жаһандық ойлайды және болашақтың өлшемдерімен пайымдайды.

Интеллектуалдық ұлт қалыптастыруда осы үш базалық бағыт бойынша нақты әрі жүйелі ілгерілеу қажет. Білім, ғылым және инновация салаларын дамытудың жаңа тәсілдері әзірленіп, олардың өзара ықпалдасу тетіктері заңнамалық деңгейде бекітілді. Бұл — адами капиталды дамытуға жағдай жасап, индустриалды-инновациялық бағдарламаларды іске асыру мүмкіндігін кеңейтеді.

Білім саясаты: халықаралық интеграция және сапа

Қазақстан Болон процесіне ресми түрде қосылып, халықаралық білім кеңістігіне интеграцияның жаңа кезеңіне қадам басты. Ең маңыздысының бірі — білім беруді дамытудың мемлекеттік бағдарламасының қабылдануы. Бағдарламада білім сапасын арттыруға бағытталған нақты міндеттер айқындалды.

Міндеттер жүйесі

• Техникалық және кәсіптік білімнің құрылымы мен мазмұнын индустриалды-инновациялық сұраныстарды ескере отырып жаңарту.
• Экономика салалары үшін кадр даярлау инфрақұрылымын дамыту.
• Кәсіптік-техникалық білім берудің беделін арттыру.
• Өмір бойы білім алу қағидатын орнықтырып, баршаға сапалы білімге қолжетімді жағдай жасау.

Еңбек нарығының сигналы: білікті маман тапшылығы

Экономика қарқынды дами бастаған сайын білікті мамандарға сұраныс арта түсті. Тау-кен және мұнай-газ өнеркәсібі, машина жасау, құрылыс материалдары өндірісі, сондай-ақ қызмет көрсету секторындағы туризм мен әлеуметтік қызметтер бағыттарында кадр тапшылығы айқын сезіледі.

Жаңа технология сатып алу — мәселенің бір бөлігі ғана. Оны тиімді меңгеріп, өндірісте нәтижеге айналдыратын кадр болмаса, технологияның әлеуеті толық ашылмайды. Сондықтан теориялық білім мен практикалық шеберлікті қатар меңгерген жастар қоғамға ерекше қажет.

Кәсіптік-техникалық білім: жаңа дәуірдің талабы

Бүгінде көптеген елдер кәсіптік-техникалық білімнің маңызын бірінші орынға шығарып отыр. Технологиялар жедел дамыған сайын жұмысшы кадрлар тапшылығы күшейеді, әсіресе құрылыс, ауыл шаруашылығы, машина және жабдықтар технологиясы, қызмет көрсету салаларында сұраныс жоғары.

Осы себепті бірқатар мемлекеттер кәсіптік білім беруді қолжетімді етіп, тіпті тегін ұсыну тәжірибесін кеңейтті. Германия, Франция, Финляндия сияқты елдерде кәсіптік-техникалық оқу орындарының өзге мемлекеттерде филиал ашып, кадр даярлауға қатысуы да осының айғағы. Өйткені бұл бағыт академиялық теориядан гөрі шеберлігі жетілген іскер маманды даярлауға негізделеді және оған жұмсалған шығын әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан өзін ақтайды.

Элиталық университеттер және зерттеу экожүйесі

Қазақстанға индустриямен тығыз байланысты, білім беру, зерттеу және ғылыми-өндірістік әлеуеті жоғары университеттер қажет. Астанада халықаралық деңгейдегі жаңа университет құру туралы шешім осы қажеттіліктен туындады, ал уақыт өте келе мұндай оқу орындарының қатары артуы тиіс.

Университеттер құрылымында химия, физика, химиялық технология, экономика салаларында жоғары білікті мамандар мен зерттеу мектептері қалыптасуы маңызды. Осындай байланыс Массачусетс, Калифорния және Токио институттарының әлемдік деңгейге көтерілуіне жол ашқан факторлардың бірі болды.

Инженерлік білім: пәнаралық интеграцияның қажеттілігі

Инженерлердің кәсіби даярлығын ХХІ ғасыр талаптарына сай күшейту — білім беру мен кәсіптік даярлаудың негізгі міндеттерінің бірі. Мемлекет басшысының Жолдауында жоғары технологиялық және ғылыми қамтымды өндірістер үшін кадр қорын қалыптастыру қажеттігі, сондай-ақ техникалық және кәсіптік білім беруді дамыту шараларын қабылдау міндеті атап өтілген.

Болашақ инженерлердің кәсіби даярлығын түбірлі жетілдірудің тиімді жолы — жалпы білім мен арнаулы-техникалық білімді пәнаралық интеграция негізінде ұштастыру. Қазір бұл жүйелер көбіне параллель дамып, өзара байланысы жеткіліксіз болып отыр. Сондықтан оқу мазмұнын, формаларын және технологияларын біртұтас логикаға біріктіретін тәсілдер қажет.

Интеграция нені күшейтеді?

• Білімді жүйелі игеруді, іскерлік пен дағдылардың орнығуын.
• Ойлау белсенділігін және теорияны оқу-өндірістік әрекетке тасымалдауды.
• Кәсіби даярлық аясын кеңейтіп, өзара байланысты кәсіптер тобына бейімделуді.

Креативті ойлау және білімнің жаңа құны

Ақпараттық қоғамда шешуші фактор — компьютер немесе байланыс желісі ғана емес, станок та емес, ең алдымен білім мен шығармашылық ойлау әлеуеті. Креативтілік барған сайын басты құндылыққа айналып келеді. Джон Кеннеди айтқандай: “Бізге ешқашан болмаған нәрсе туралы армандай алатын адамдар керек”.

Әр 10 жыл сайын адамзат білімінің көлемі еселене түседі. Соның нәтижесінде білім барған сайын қымбат әрі әрдайым сұраныстағы ресурсқа айналады. Қазақстанның бәсекеге қабілетті елдер қатарына енуі — ғылыми-технологиялық сауаты бар, басқару дағдыларын меңгерген, нарықтық экономикада бағдарлана алатын жоғары білікті мамандардың кәсіби әрекетіне тікелей байланысты.

Қазіргі инженердің портреті: техникадан менеджментке дейін

Қазіргі инженер тек техникалық біліммен шектелмеуі керек. Ол идеяның тууынан бастап, талдап-жобалау, экономикалық негіздеу, экологиялық әсерін бағалау және дайын өнімді өндіріске енгізуге дейінгі толық циклді түсінуі тиіс. Демек, техникалық сауаттылық өндіріс экономикасы мен басқару саласындағы сенімді біліммен толыққан кезде ғана нәтижелі болады.

Бұдан бөлек, шет тілдерін меңгеру, макроэкономиканы және халықаралық құқықтық ортадағы базалық қағидаларды түсіну де маңызды. XXI ғасырда дамудың негізгі қозғаушы күші — білімді әрі сауатты адам. Ертең ғалым немесе компания менеджері болатын жастарды бүгін біз тәрбиелеп, оқытып отырмыз; ал педагогтардың міндеті — сол ұрпаққа озық білім беру.