Қазақша рефераттар

Оттектің физикалық қасиеттері

Сабақ туралы қысқаша мәлімет

Тақырып

Оттектің физикалық қасиеттері. Оттек алу

Сабақтың түрі

Жаңа тақырыпты меңгерту

Мақсат

Оттектің физикалық қасиеттері мен алыну жолдары туралы білім қалыптастыру.

Әдіс

Блум таксономиясы

Көрнекілік

Интерактивті тақта, тәжірибелер, есептер шығару.

Сабақтың міндеттері

  • Оттектің негізгі физикалық қасиеттерін білу.

  • Фотосинтез нәтижесінде оттектің түзілуін түсіну.

  • Оттектің өнеркәсіпте және зертханада алыну жолдарын сипаттау.

  • Катализатор (өршіткі) ұғымын енгізу және мысалмен дәлелдеу.

  • «Оттек — тіршілік көзі» идеясының ғылыми негізін ашу.

Сабақтың барысы (Блум таксономиясы бойынша)

I. Танып-білу кезеңі

Ұйымдастыру

  • Оқушыларды сабаққа бейімдеу.
  • Оқу құралдарын түгендеу.
  • Үй тапсырмасын тексеру (интерактивті тақтадағы химиялық диктант арқылы).

Өзін-өзі бағалау

Оқушылар бір-бірінің жұмысын тексеріп, бағалау критерийлері бойынша өз нәтижесін бағалайды.

Тілдік тапсырма

Соңғы сұрақта оқушылар «оттек» сөзін үш тілде атайды. Тақтада оттек элементі көрсетіледі.

Мұғалімнің кіріспе сөзі:

«Оттегінің иісі де, дәмі де жоқ.
Болмаса ол — Жер бетінде өмір де жоқ.
Ақыры жанған отың тұтанбайды,
Қалады қарауытып, көмір боп шоқ».

Осы сипаттама арқылы бүгінгі сабақ тақырыбына кірісеміз: оттектің физикалық қасиеттері және оны алу жолдары.

II. Түсіну кезеңі

Оттектің физикалық қасиеттері

Оттекті алғаш рет швед ғалымы К. Шееле және ағылшын ғалымы Дж. Пристли (1774 ж.) бос күйінде алып, оның ауаның құрамдас бөлігі екенін дәлелдеді.

  • Қалыпты жағдайда (1 атм = 101,325 кПа) 1 л O2 массасы 1,43 г, ал ауанікі 1,29 г.
  • O2 — түссіз, иіссіз, дәмсіз газ; суда нашар ериді.
  • Озон (O3) — көгілдір түсті газ.
  • −183°C-та оттек көгілдір түсті сұйықтыққа айналады, ал −218°C-та қатады.

Оттектің алынуы

Табиғатта

Күн сәулесінің әсерімен жүретін фотосинтез нәтижесінде жасыл өсімдіктер оттек бөледі.

Өнеркәсіпте

Ауаны қысып сұйылтады да, азот пен оттект լին қайнау температураларының айырмашылығына сүйеніп, буландыру арқылы бөліп алады. Өнеркәсіптік оттек көбіне көгілдір түсті баллондарда сақталады (сұйық оттек ашық көгілдір түсті).

Зертханада алу әдістері (қыздырғанда айырылу реакциялары)

1) Калий перманганаты (KMnO4)

Құрғақ сынауыққа аздаған түйір KMnO4 салып, газ шығатын түтігі бар тығынмен жауып, қыздырады. Оттек бөлінеді.

2KMnO4 → K2MnO4 + MnO2 + O2↑

2) Калий хлораты (KClO3, «Бертолле тұзы»)

KClO3 ақ ұнтағын сынауыққа салып, реакцияны тездету үшін марганец(IV) оксидін (MnO2) катализатор ретінде қосып қыздырады. Оттек бөлінеді.

2KClO3 → 2KCl + 3O2↑

Реакция аяқталғаннан кейін MnO2-нің массасы да, қасиеті де өзгермейді — оны қайтадан катализатор ретінде қолдануға болады.

3) Сынап(II) оксиді (HgO)

Сынауықтың 1/3 бөлігіне HgO ұнтағын салып, газөткізгіш түтігі бар тығынмен жауып, қатты қыздырады. Оттек бөлінеді, ал сынауық түбінде жылтыр сынап тамшылары байқалады.

2HgO → 2Hg + O2↑

Бөлінген оттекті шыраның қайта тұтануы арқылы анықтайды.

Зертханада оттек газын қалың қабырғалы шыны ыдыс — газометр көмегімен жинап, сақтайды.

III. Талдау кезеңі

Химиялық реакцияның жылдамдығын арттыратын, бірақ реакция соңында жұмсалмай қалатын зат өршіткі (катализатор) деп аталады.

Керісінше, реакция жылдамдығын баяулататын зат ингибитор (басытқы) деп аталады.

Ескерту: берілген мәтінде фотосинтезді ашқан ғалым ретінде К. А. Тимирязев (1630 ж.) деп көрсетілген. Даталар мен ғылыми деректерді оқулық/сенімді дереккөз бойынша нақтылап алған дұрыс.

IV. Қолдану кезеңі (есептер)

1-есеп

Калий перманганаты (KMnO4) құрамындағы оттектің массалық үлесін (%) табыңдар.

Жауабы

0,405 (40,5%)

2-есеп

16 г оттек алу үшін қажетті калий перманганатының зат мөлшерін және массасын табыңдар.

Жауабы

m(KMnO4) = 158 г; n(KMnO4) = 1 моль

V. Жинақтау кезеңі

  • Оттек — түссіз, иіссіз, дәмсіз; ауадан сәл ауыр газ.
  • Суда нашар ериді.
  • Өнеркәсіпте оттекті ауаны сұйылтып, фракциялық бөлу арқылы алады.
  • Зертханада оттекті қыздырғанда тез айырылатын, оттекке бай күрделі қосылыстардан алады.
  • Газ күйіндегі оттек зертханада газөлшегіш құралдарда (газометрде) сақталады.

Қосымша жұмыс: интерактивті тақтада дьюар ыдысының үлгісі көрсетіліп, оқушылар оған оттекке тән сипаттамаларды орналастырады.

Еліміздің ірі қалаларында арнайы цехтарда ауаны сұйылту әдісімен оттек өндіріледі.

VI. Бағалау

Сабаққа қатысқан оқушылар түрлі түсті фигуралар арқылы бағаланады (алдын ала белгіленген критерийлер бойынша).

Қорытынды бөлімде сурет бойынша оқушылар өз ойларын айтып, сабақтан алған әсері мен түсінгенін жинақтайды.

Үй тапсырмасы

  • §22 — мазмұндау.
  • «Оттек — тіршілік көзі» тақырыбына шығармашылық жұмыс.
  • № 9, № 10 есептерін шығару.