Мозамбик бұғазы

Сынып: 7

Сабақтың тақырыбы: Дүниежүзі мұхитына саяхат

Бұл сабақ саяхат формасында ұйымдастырылып, оқушылардың дүниежүзілік мұхит туралы түсінігін кеңейтуді, картамен жұмыс істеу дағдыларын дамытуды және суға қатысты экологиялық жауапкершілігін қалыптастыруды көздейді.

Білімділік

Гидросфера, литосфера, атмосфера ұғымдары туралы мағлұмат беру.
Дүниежүзілік мұхиттың құрылымы мен бөліктерін таныту.

Дамытушылық

Мұхит суының температурасы мен тұздылығы туралы білімді қалыптастыру.
Логикалық ойлау, шапшаң жауап беру, салыстыру және талдау қабілеттерін дамыту.

Тәрбиелік

Қоршаған ортаны қорғауға баулу.
Дүниетанымдық көзқарас пен өздігінен оқып-үйрену мәдениетін қалыптастыру.

Мақсаты

Ұғымдарды қалыптастыру

Дүниежүзілік мұхит, материк, арал, түбек, теңіз, шығанақ, бұғаз ұғымдарын меңгерту.

Практикалық дағды

Картадан мұхиттарды, теңіздерді, материктерді көрсете білу және қысқаша сипаттау.

Көрнекіліктер мен құралдар

Дүниежүзінің физикалық картасы
Атлас
Кескін карта

Сабақ түрі және әдістері

Сабақ түрі: саяхат сабағы
Әдіс-тәсілдер: түсіндіру, сұрақ-жауап, карта және суреттермен жұмыс, ойын элементтері, жұмбақ шешу

Сабақтың жүру барысы: «Саяхат бағыттары»

Әр бағыт оқушылардың белсенді қатысуына негізделген: өлең, ойын, тәжірибе, жұмбақ және шығармашылық тапсырмалар арқылы тақырып бекітіледі.

I бағыт: Теңіз туралы өлең

Тақырыпқа қызығушылық ояту, теңіз бейнесін елестету және сабақтың эмоциялық реңкін қалыптастыру.

II бағыт: «Үнсіздік» ойыны

Негізгі ұғымдар: жел, толқын, мұз, ағыстар. Оқушылар сөзді айтпай, қимыл арқылы түсіндіреді.

III бағыт: «Мені тап» ойыны

Тақ және жұп сандар арқылы географиялық нысандарды ажырату және картадан көрсету.

I топ

Гудзон шығанағы
Жерорта теңізі
Жаңа Гвинея

II топ

Мексика шығанағы
Гренландия аралы
Қызыл теңіз
Мадагаскар аралы

IV бағыт: Тәжірибе жасау

Құралдар: су, сүт, шыны ыдыс, қасық, тұз, кесе, бокал. Мақсат — судың қасиеттерін бақылау және қорытынды шығару.

V бағыт: «Домино» ойыны — жұмбақтар

I топ

Аспаннан домалап, көп моншақ төгілді. Бусанып жон-алаң, терледі, керілді.

Жауабы: жаңбыр
Дүрліктіріп қырқаны, шақпақ тастың жарқылы бұлт көрпесін жыртады.

Жауабы: найзағай
Суда қалқиды, жылыда балқиды.

Жауабы: мұз
Мұхиттардың ортасында аппақ тау бар, түк өспейді. Жер шарының картасында оған еш шың теңеспейді.

Жауабы: айсберг

II топ

Аяғы жоқ, қолы жоқ, бірақ тыныш тұрмайды. Сақтамасаң — қорын тек, барша тірлік құрайды.

Жауабы: су
Бұйра жасап сан қилы, сұйық жазық шалқиды.

Жауабы: теңіз
Сынаптай жылтырап, биіктен сырғиды. Ән салып былдырап, ылдиды іздейді.

Жауабы: бұлақ
Шөміші жоқ — теңізді сапырады. Кебісі жоқ — егінді жапырады.

Жауабы: дауыл

VI бағыт: Шығармашылық жұмыс

I топ: су туралы мақал-мәтелдер жинап, мағынасын түсіндіру.
II топ: су туралы тыйым сөздер жазу және қолданылуын айту.

VII бағыт: Су туралы қызықты мәліметтер

Қызанақтың шамамен 90%-ы судан тұрады.
Жыл сайын 4 миллион адам су арқылы тарайтын аурулардан қайтыс болады.
Табиғаттағы судың тек 1,1%-ы ғана ішуге жарамды.
Адам қанының қоюлығы суға қарағанда шамамен 6 есе жоғары.
Бір автокөлік жасауға орта есеппен 177 литр су жұмсалады.

VIII бағыт: «Кім жылдам?» сұрақтары

Алғаш рет дүние жүзін айналып шыққан саяхатшы кім?
Ең терең шұңғыма қалай аталады?
География ғылымының атасы кім?
Жердің су қабығы қалай аталады?
Мұхит түбін зерттеуге арналған құрал қалай аталады?
Судың неше қасиеті бар?
Дүние жүзіндегі ең үлкен мұхит қайсы?
Дүние жүзіндегі ең терең көл қайсы?
Мұхит суы қандай температурада қатады?
Қазақстан қай материкте орналасқан?

IX бағыт: Бағалау

Қорытынды бағалау оқушылардың картамен жұмыс істеуі, жауаптарының дәлдігі, белсенділігі және шығармашылық тапсырмаларды орындауына сүйеніп жүргізіледі.

Жаңа тақырыпты түсіндіру

Жоспар

Дүниежүзілік мұхит және оның бөліктері
Мұхит суының температурасы және тұздылығы

1) Дүниежүзілік мұхит және оның бөліктері

Глобусқа қарасақ, Жер шарының көп бөлігін су алып жатқанын көреміз. Бұл алып су кеңістігі Дүниежүзілік мұхит деп аталады. Оның үлесіне Жер бетінің шамамен 361 млн км² аумағы тиеді.

Мұхиттар мен теңіздер қоршап жатқан ірі құрлықтар материктер (континенттер) деп аталады. Дүниежүзінде 6 материк бар: Еуразия, Африка, Солтүстік Америка, Оңтүстік Америка, Аустралия, Антарктида.

Негізгі анықтамалар

Арал — жан-жағынан су қоршаған құрлық бөлігі (мысалы: Гренландия, Мадагаскар, Исландия).
Түбек — құрлықтың су кеңістігіне сұғына еніп тұрған бөлігі (мысалы: Апенин, Лабрадор).

Дүниежүзілік мұхиттың 4 бөлігі

Тынық мұхит
Атлант мұхиты
Үнді мұхиты
Солтүстік Мұзды мұхит

Тынық мұхит

Жер шарындағы ең үлкен әрі ең терең мұхит. 1520–1521 жылдары Ф. Магеллан дүние жүзін айналу сапарында осы мұхитпен алғаш жүзіп өткен. Дауылға ұшырамағандықтан «Тынық» деп атаған.

Ең терең нүктесі

Мариан шұңғымасы — 11 022 м

Атлант мұхиты

Тынық мұхитынан шамамен екі есе кіші (92 млн км²). Солтүстік және Оңтүстік Американың шығыс жағалауларынан бастап Еуразия мен Африканың батысы арқылы Антарктидаға дейін созылады. Бұл мұхит арқылы әлемдік маңызы бар теңіз жолдары өтеді.

Үнді мұхиты

Негізінен Оңтүстік жарты шарда орналасқан (75 млн км²). Ең жылы мұхит ретінде белгілі, суының тазалығы мен көгілдір түсімен ерекшеленеді.

Солтүстік Мұзды мұхит

Мұхиттардың ең шағыны (14 млн км²). Солтүстік Америка мен Еуразия жағалауларымен шектеседі, көп бөлігі жыл бойы мұзбен жабық.

Мұхит бөліктері: теңіз, шығанақ, бұғаз

Теңіз

Мұхит суының қасиеті мен жануарлар дүниесі салыстырмалы түрде оқшауланған бөлігі. Көбіне құрлық жағалауында болады, кейде ашық мұхитта да кездеседі (мысалы, Саргасс теңізі).

Ішкі теңіздер: Қара теңіз, Жерорта теңізі
Шеткі теңіздер: Баренц, Лаптевтер, Жапон, Охота, Шығыс Қытай т.б.

Шығанақ

Мұхиттың немесе теңіздің құрлыққа сұғына еніп жатқан бөлігі.

Гудзон шығанағы
Мексика шығанағы
Парсы шығанағы

Бұғаз

Екі жағынан материктердің немесе аралдардың жағалары шектеп тұрған енсіз су айдыны. Мұхит бөліктерін өзара байланыстырады.

Ені ең кең (950 км) әрі ең терең (5248 м): Дрейк бұғазы
Ең ұзын (1670 км): Мозамбик бұғазы

2) Мұхит суының температурасы және тұздылығы

Су — жылу сыйымдылығы өте жоғары зат. Сондықтан мұхитты жылу қорының жинақтаушысы деп те атайды: мұхит суы баяу жылынады және баяу суынады.

Мұхит	Судың орташа температурасы
Тынық мұхит	19,4 °C
Үнді мұхиты	17,3 °C
Атлант мұхиты	16,5 °C
Солтүстік Мұзды мұхит	−1 °C

Тұздылық ұғымы

Мұхиттар мен теңіздердің суы тұзды, ішуге жарамсыз. Орта есеппен 1 литр теңіз суында 35 г тұз болады. Ал өзендер құятын теңіздерде тұздылық төменірек келеді.

Тұздылық — 1 литр судағы еріген тұз мөлшері (граммен). Ол промилле (‰) бірлігімен өлшенеді. Мысалы, 20‰ — 1 литр суда 20 г тұз бар деген сөз.

Бекіту тапсырмалары

Сұрақтар

Жер шарындағы мұхиттарды атап, глобустан және жарты шарлар картасынан көрсетіңдер.
Қазақстан аумағынан Дүниежүзілік мұхитқа тікелей шыға аламыз ба? Неліктен?
Тұздылығы 27‰ дегенді қалай түсіндіресіңдер?

Үй тапсырмасын тексеру (ұсыныс)

Гидросфера дегеніміз не?
Дүниежүзілік су айналымы және оның маңызы.
Гидросфера, литосфера, атмосфераның өзара байланысы.

«Ең, ең...» (жедел білімді бекіту)

Ең үлкен мұхит

Тынық мұхиты

Ең кіші мұхит

Солтүстік Мұзды мұхит

Ең үлкен материк

Еуразия

Ең кіші материк

Аустралия

Тынық мұхитының ең терең жері

Мариан шұңғымасы

Ең ыстық материк

Африка

Ең салқын материк

Антарктида

Ең жылы мұхит

Үнді мұхиты

Ең үлкен арал

Гренландия

Ені ең кең және ең терең бұғаз

Дрейк бұғазы

Ең ұзын бұғаз

Мозамбик бұғазы

Қосымша жұмыстар

Тест тапсырмалары
Кескін картамен жұмыс
Кесте толтыру (мұхиттардың ауданы, жағалауындағы материктері, ең терең жері, шекаралары)

Кроссворд (негізгі сөз: «гидросфера»)

Жердің шар тәрізді кішірейтілген үлгісі — глобус.
Магеллан алғаш жүзіп өткен мұхит — Тынық мұхит.
Мұз басқан материк — Антарктида.
Жер шарында мұхит саны — төрт.
Атмосфералық қысымды өлшейтін құрал — барометр.
Жылына екі рет бағытын өзгертетін жел — муссон.
Ауа қабаты — атмосфера.
Жер бетінен ыстық күйде атқылайтын бұлақ — гейзер.
Мұхиттың не теңіздің құрлыққа еніп жатқан бөлігі — шығанақ.

Тәжірибелік бөлім: судың қасиеттерін бақылау

Тәжірибе арқылы оқушылар судың түссіздігі, мөлдірлігі, иіссіздігі, тұрақты пішіні болмайтыны, ағығыштығы және булану қасиеттерін нақты бақылап, қорытынды жасайды.

1-тәжірибе: Су мен сүтті салыстыру

Бір стаканға сүт, екіншісіне су құйып салыстырыңдар: сүт — ақ, ал су — түссіз.

2-тәжірибе: Мөлдірлік және иіс

Қасықты сүтке және суға батырып көріңдер: қайсысында қасық анық көрінеді? Суды иіскеп көріңдер: су иіссіз.

3-тәжірибе: Пішіннің тұрақсыздығы

Су әртүрлі ыдысқа құйылғанда пішіні өзгеретінін байқаңдар: судың тұрақты пішіні болмайды, ол құйылған ыдыстың пішінін алады.

4-тәжірибе: Ағығыштық, сіңгіштік, булану

Суды тегіс жерге төгіп көріңдер: ол жан-жаққа ағады, өйткені су — сұйық. Шүберекпен бассаңдар, су оған сіңеді. Біраздан соң шүберек құрғайды: су жылудың әсерінен буға айналып, ауаға араласады. Қыста суықта су мұзға айналып, өзен-көл беті қатады.

Жұмбақ: «Ойлан, тап!»

Жазда қыдырады, қыста тынығады.

Жауабы: су

Сылдыр-сылдыр етеді, жылғалардан өтеді.

Жауабы: су

Шығармашылық тапсырмалар (деңгейлеп)

I топ: «Сусыз тіршілік жоқ» тақырыбында эссе жазу.
II топ: су туралы мақал ойлап жазып, мағынасын ашу.
III топ: су туралы тыйым сөздер жазу.

Ой толғаныс

Су патшасы — мұрап, түн патшасы — шырақ.

Су — ырыстың көзі, еңбек — кірістің көзі.

Алпыс күн тасыған су, алты күнде қайтар.

Таумен тасты су бұзар, ел арасын қу бұзар.

Су жетпейін демейді — жар жеткізбейді; ер жетпейін демейді — мал жеткізбейді. Су жүрген жер — береке, ел жүрген жер — мереке.

Сабақты қорытындылау сұрақтары

Неліктен мұхит суының қату температурасы төмен болады?
Неліктен теңіз суы ащы? Теңіз суын ішуге бола ма?
Экватор маңы мен полярлық аймақтардағы мұхит суының температура айырмашылығы неге байланысты?

Озық тапсырмалар (жеке жұмыс)

Тест және сұрақ-жауап
Кесте толтыру
Кроссворд құрастыру/толтыру
Кескін картамен жұмыс

Үйге тапсырма

Дүниежүзілік мұхит және оның бөліктері.
Мұхит суының температурасы мен тұздылығы.

Қысқа деректер: «Сандар сөйлейді»

Сабақта сандық мәліметтер арқылы негізгі ұғымдарды есте сақтауға ерекше мән беріледі (мысалы, промилле арқылы тұздылықты түсіндіру, мұхиттардың ауданы, тереңдігі және Жер бетінің су/құрлық үлесі).