XX ғасырда Қазақстан Республикасы денсаулық сақтау саласының дамуы
Денсаулық жылы және саланың тарихи жады
2002 жыл Қазақстанда Денсаулық жылы болып жарияланды. Денсаулық сақтау саласының қалыптасуы мен нығаю тарихы елдің әлеуметтік-экономикалық даму жолымен тығыз байланысты. Алайда бүгінгі күннің шындығы күрделі: бюджеттік емдеу мекемелері азаматтарға әрдайым қолайлы, толықтай ақысыз әрі білікті медициналық көмек көрсете бермейді; ақылы қызмет болса, жұрттың бәріне бірдей қолжетімді емес; жаңа жүйелер де толық игеріліп, орныға қойған жоқ.
Осындай кезеңде саланы алға бастыру үшін оның тамырына үңілу маңызды: даму тарихын білу, оны қалыптастырған мамандардың еңбегін тану, ауыр экономикалық жағдайларда ұзақ жылдар атқарған қызметін құрметтеу — бүгінгі реформалардың да, ертеңгі нәтижелердің де мәдени-адамгершілік іргетасы.
Төңкеріске дейінгі кезең: халық медицинасының кең өрісі
Төңкеріске дейінгі кезеңде Қазақстан медицинасы өз бетімен дамыды, ал тұрғындар негізінен халық медицинасын кең қолданды. А. Васильев, А. Ячмин, А. Диваев және басқа зерттеушілердің деректеріне сүйенсек, XIX ғасырда медициналық көмекті көбіне бақсылар, сынықшылар, тәуіптер көрсетті.
Қолданылған дәрілер мен қоспалар
Бақсылар дәрі дайындап, сол кезеңдегі ғылыми медицинада да қолданылған бірқатар заттарды пайдаланған. Олардың қатарында:
- раушан
- майкене
- дермене тұқымы
- анар ағашы
- цикорий
- андыз
- дермене жусаны
- ашудас
- күкірт қышқыл магнезиі
- сынап
- күкірт тотияйын
- мышьяк
- мүсәтір спирті
- азот қышқылы
- хинин
- апиын
Ескерту: кейбір аталған заттар бүгінгі медицинада қауіпті немесе қатаң бақылауда болуы мүмкін. Мәтін тарихи тәжірибені сипаттайды.
Күнделікті сырқаттарға қолданылған тәсілдер
Асқазан ауыруы
Рауғаш пен апиын қолданылғаны айтылады.
Іш өту
Жұпар жаңғағы шайының қою тұндырмасы, қарақат тұндырмасы берілген.
Қатты жөтел
Шайға немесе сорпаға қосылған бұршаққынды бұрыш тұндырмасы пайдаланылған.
Қымызбен емдеу
Қымызды туберкулез, құрқұлақ, хлороз, қаназдық, жүрек-қан тамыры және асқазан-ішек ауруларында қолданған.
Жұқпалы аурулардың алдын алу: қауымдық тәртіп
Халық медицинасы жұқпалы ауруларды емдеудің ғана емес, алдын алудың да өзіндік әдістерін қалыптастырған. Мысалы, терлету құралы ретінде шай пайдаланылған. Ал індеттің таралуын шектеу үшін алапеспен ауырғандарды сау адамдардан бөлек ұстаған, шешекпен ауырғандарды осы сырқатты өткерген адамдар ғана күткен. Бір адам шешекпен ауырса, бүкіл ауыл қонақ қабылдамағаны да айтылады.
Тарихи мәтіндегі даулы емдер туралы
Мәтінде мерез және тері ауруларын емдеуде сынап, мышьяк сияқты улы заттардың қолданылғаны, жараны күйдіру сияқты әдістер сипатталады. Бұл — белгілі бір дәуірдің тәжірибесі. Қазіргі медицинада мұндай тәсілдердің көбі қауіпсіздік талаптарына сәйкес келмейді және өз бетінше қолдануға болмайды.
Хирургиялық дағдылар және жарақат көмегі
XIX ғасырдың соңында Қазақстанда еңбек еткен А. Я. Соколов кейбір бақсылар адам анатомиясын терең білмесе де, күрделі хирургиялық әрекеттерге барғанын жазады: қуықтағы тасты алу, катарактаны сығып шығару, сынық пен буын шығуын емдеу. Шынтақтың ішкі жағындағы тамырдан қан алу да кең тараған.
Кесілген жерге жолжелкен жапырағын немесе күйдірілген киіз бен мақтаның күлін басу, түйнеме жараға ыстық сугуч құю, кейде жараны қызған темірмен күйдіру секілді тәсілдер қолданылған. Жылан шаққанда уды ауызбен сорып, кептірілген жылан басының ұнтағын сүтпен араластырып таңу туралы да мәлімет берілген. Тіс ауырғанда меңдуана мен май қоспасын жаққан немесе құрғақ меңдуананы басқан.
Мұражай деректері нені көрсетеді?
Мұражай материалдары халық медицинасының емдеудің мол тәжірибесін жинақтағанын аңғартады: қымыз, шұбат, шөп тұнбалары, су-балшықпен емдеу, өсімдік тамырлары, киік мүйізі және өзге құралдар тәжірибеде қолданылған.
Ғылым мен тәжірибені ұштастырған тұлға: Болат Хабижанұлы Хабижанов
Алғашқы қадамдар және ұстаз ықпалы
Болат 1962 жылы Қазақ мемлекеттік медицина институтын сәтті аяқтап, туған өлкесі Атырауға қызметке келеді. Көп ұзамай сүйікті ұстаздарының бірі — Татьяна Николаевна Никонова шақыру жолдайды. Ұстазы оның алғырлығын, білімге ұқыптылығын байқаған болуы керек, елге аттанарда мекенжайын жазып алып қалған екен.
Шақырудан кейін екіұдай күй кешкен жас маманға әкесі Хабижан ақ батасын беріп: «Бізге алаңдама, білімдінің соңынан ер…» деп, Алматыға шығарып салады. Ұстазы бүгінгі Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігіне қарасты Педиатрия және бала хирургиясы ғылыми орталығынан кіші ғылыми қызметкер орнын сақтап қойған.
1968
Кандидаттық диссертация
Тәжірибені ғылыммен ұштастырып қорғады.
1981
Докторлық диссертация
Ғылыми ізденіс ауқымын кеңейтті.
1993
Профессор
Педиатриядағы ұстаздық-ғылыми қызметі нығайды.
Кардиоревматологиядағы жауапкершілік
Болат Хабижанұлы үшін атақ-абыройдан гөрі балалардың ауруын дәл анықтап, нақты ем тағайындау маңызды болды. Өйткені кардиоревматология бөлімінің жұмысы өзге салалардан бөлек: балалардағы жүрек-қан тамыры патологиясы анықталмайынша, көптеген дертті емдеу тұрақты нәтиже бермейтінін тәжірибе талай дәлелдеген.
Жүрек ауруы көбіне өздігінен пайда болмайды: ол организмдегі бірнеше сырқаттың қабаттасқан кешенінен тұруы мүмкін. Әрқайсысын дәл айқындап, үйлесімді ем тағайындау — үлкен тәжірибені талап ететін күрделі міндет. Мұндай шеберлік әріптестер мен ұстаздардың қамқорлығы арқылы да қалыптасады. Болат Хабижанұлы осы қолдауды ілтипатпен еске алады және сол адамгершілік дәстүрін шәкірттеріне сіңіруге ұмтылады.
Ғылыми мектеп және ұстаздық еңбек
1991 жылдан бері ол С. Асфендияров атындағы Ұлттық медицина университетінде бала аурулары кафедрасын басқарды. Ғылымға қосқан үлесі қомақты: көптеген шәкірт тәрбиелеп, ғылым кандидаттары мен докторларын даярлауға жетекшілік етті.
Жарияланымдар
Республика және шетелдік басылымдарда балалар денсаулығына қатысты 150-ден астам ғылыми мақала.
Оқулықтар
Бала аурулары бойынша қазақ тілінде жазылған бірнеше оқу құралы.
Монография және марапат
1987 жылы жарық көрген «Лекарственная аллергия у детей, больных ревматизмом» монографиясы Денсаулық сақтау министрлігі тарапынан жоғары бағаланып, Әл-Фараби атындағы II дәрежелі сыйлыққа ие болды.
Қазіргі медицина және сабақтастық
Болат Хабижанұлының негізгі ғылыми бағыты — балалар ревматологиясы, кардиологиясы және жалпы педиатрия. Ол педиатрия бойынша типтік бағдарламалар әзірлеуге де атсалысты, бүгінгі күнге дейін болашақ педиатрларға қазақ тілінде лекция оқып, тәжірибелік сабақтар өткізеді. Педиатрия және бала хирургиясы ғылыми орталығында жүрек-қан тамыр патологиясы бағытындағы ғылыми бағдарламаларға жетекшілік етеді.
Жастардың жан-жақты білімділігі мен заманауи техниканы жылдам меңгеруін көргенде, ол ерекше қуат алады және жақсы мамандар өсіп шығатынына сенеді. Оның пікірінше, Қазақстан медицинасының қол жеткізген жетістіктері әлемдік деңгейден кем түспейді, ал халықаралық деңгейде танылған ғалым-дәрігерлеріміздің қатары жыл сайын толыға береді.
Солардың қатарында — денсаулық сақтау ісінің үздігі, Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің штаттан тыс бас бала кардиоревматологы, медицина ғылымдарының докторы, профессор Болат Хабижанұлы Хабижановтың есімі де аталады. Оның жолына бір кездері сенім артып, бағыт берген ұстаздарының ізі — бүгінгі кәсіби дәстүрдің айқын көрінісі.
Қолданылған әдебиеттер
- Денсаулық, Ситақанов С. Д., № 10, 2002 ж.
- Денсаулық, Тілегенова Ұ., № 6, 2005 ж.