Қазақша рефераттар

Тоқ ішек

Сабақтың мақсаты мен күтілетін нәтиже

Бұл сабақ ас қорыту мүшелерінің құрылысы мен қызметін түсіндіруге, олардың адам ағзасы үшін маңызын және зат алмасудағы орнын ашуға бағытталған.

Білімділік

  • Ас қорыту мүшелері туралы білімді жүйелеу және тереңдету.
  • Ас қорыту жүйесінің құрылымдық ерекшеліктерін түсіндіру.
  • Ас қорыту бездері мен ферменттердің рөлін нақтылау.

Тәрбиелік

  • Тамақтану мәдениетін және тағам сапасын өзіндік бақылауды қалыптастыру.
  • Санитарлық-гигиеналық дағдыларды дамыту.
  • Салауатты өмір салтын насихаттау.

Дамытушылық

  • Тірек-сызбалар мен кестелер арқылы тақырыпты жүйелі түсіндіру.
  • Логикалық ойлау, талдау және қорытынды жасау қабілеттерін жетілдіру.

Сабақ форматы

Құрал-жабдықтар

Ас қорыту жүйесі кестесі, флипчарт, электронды оқулық, интерактивті тақта.

Сабақ типі

Аралас сабақ.

Әдіс-тәсілдер

Тірек-сызба, электронды көрсетілім, видеоролик, деңгейлік тапсырмалар.

I

Сабақтың барысы: ұйымдастыру және үй тапсырмасы

Сабақ психологиялық тренингтен және амандасу түрлерінен басталады. Одан кейін үй тапсырмасы тексеріліп, оқушылар 3 топқа бөлінеді.

Топтық ойын: «Карточкаларды аш»

Флипчартта 3 адам бейнесі көрсетіледі. Әр бейненің үстінде нөмірленген 5 карточка бар. Карточкалардың артқы бетінде адам ағзасына қажетті тағамдық заттар беріледі. Сұрақтар проблемалық сипатта: логикалық ойлау деңгейін бақылауға арналған. Дұрыс жауап берілсе карточка алынады, қате болса орнында қалады. Мақсат — адам бейнесін толық ашу. Егер 1–2 карточка қалып қойса, ол ағзада сол қоректік заттардың жетіспеуі мүмкін екенін меңзейді. Бейнені толық ашқан топ жеңімпаз атанады.

1-топ сұрақтары

  1. Неліктен адам тәулігіне 4 мезгіл тамақтануы керек? (Ас қорыту жүйесінің тұрақты жұмыс істеуі және қоректік заттардың үздіксіз түсуі үшін.)
  2. Қоректік заттар дегеніміз не? (Нәруыздар, көмірсулар, майлар, минералды заттар, тұздар, су, витаминдер.)
  3. Азықтық заттар мен қоректік заттардың айырмашылығы қандай? (Азық — құрамында нәруыз, май, көмірсу бар өсімдік/жануар текті өнім; қоректік заттар — ағзаға қажет химиялық құрамбөліктер.)
  4. Тәуліктік нәруыз мөлшері (100–120 г) ағзада тағы нені түзеді? (Ферменттер мен гормондарды.)
  5. Неге ас тағамдары әртүрлі болуы керек? (Бірсарынды тағам сіңімділікті төмендетіп, тәбетті азайтады.)

2-топ сұрақтары

  1. Майлар қандай тағамдарда кездеседі және жануарларда болады ма? (Өсімдік және жануар текті өнімдерде; жануарларда болады.)
  2. Нәруыз, май, көмірсу және витаминдердің рөлі қандай? (Нәруыз — құрылыс материалы; май — энергия және құрылыс; көмірсу — энергия; витаминдер — алмасуға қатысады.)
  3. Нәруыздар жәндіктерде кездесе ме? (Кейбірінде кездеседі.)
  4. Ас қорыту дегеніміз не? (Тағамның қарапайым, сіңірілетін заттарға дейін ұсақталып, ыдырауы.)
  5. Ферменттердің рөлі қандай? (Нәруыз текті биокатализаторлар; қорытуды тездетеді, әр фермент белгілі затқа әсер етеді.)

3-топ сұрақтары

  1. Тағам өңделіп, қорытылған соң ағзаға қалай таралады? (Қан мен лимфа арқылы жасушалар мен ұлпаларға жеткізіледі.)
  2. Тамақтың ағзадағы рөлі қандай? (Жасушалар мен ұлпаларды қоректік затпен үздіксіз қамтамасыз етеді.)
  3. Неге кешкі асты ұйқыдан 2 сағат бұрын ішу керек? (Осы уақыт ішінде қарындағы ас қорытылады.)
  4. Неге су тапшылығы да, артық ішу де зиян? (Артық су бүйрекке салмақ түсіреді; тапшылық тіршілікке қауіпті.)
  5. Неге тамақ ішкенде сөйлеп, оқып, теледидар көрмеу керек? (Шашалып, тұншығу қаупі бар.)

Ойлануға сұрақ

Неліктен тағамдық заттарды (мысалы, сүтті немесе тауық сорпасын) қанға тікелей жіберуге болмайды? Себебі тағам алдымен ас қорыту жолында химиялық ыдыраудан өтіп, сіңірілуге дайын қарапайым молекулаларға айналуы керек; тек сонда ғана зат алмасуға қауіпсіз қатысады.

II

Жаңа материал: ас қорыту жүйесінің құрылысы

«Денсаулық — өмірдің азығы, білім — ақыл-ойдың дамуы». Адамның қалыпты өсіп-дамуы мен тіршілік әрекеті үшін ең негізгі шарттардың бірі — дұрыс тамақтану. Тағамды ыдыратып, қорытатын әмбебап «аппарат» — ас қорыту жүйесі.

Сабақ жоспары

1) Ас қорыту мүшелеріне жалпы сипаттама
2) Ауыз қуысы
3) Жұтқыншақ
4) Өңеш
5) Асқазан (қарын)
6) Аш ішек
7) Тоқ ішек
8) Ұйқы безі
9) Бауыр

Ой қозғау: адам мен сүтқоректілердегі ұқсастық

Адам мен сүтқоректі жануарлардың ас қорыту жүйесінде ұқсастық көп: ауыз қуысында сілекей бездерінің өзектері ашылады; ауыз қуысы жұтқыншақпен жалғасады; жұтқыншақ өңеш арқылы асқазанға өтеді; асқазанда көптеген бездер сөл бөледі; ішек бөлімдері арқылы қорытылған заттар сіңіріледі. Кей жануарларда (мысалы, күйіс қайыратын сиырда) асқазан көпқуысты болып, 4 бөлімнен тұрады: үлкен қарын, жұмыршақ, қатпаршақ, ұлтабар.

Мұндай ұқсастықтар тірі ағзалардың энергия мен «құрылыс материалына» тұрақты мұқтаждығына және қоректің химиялық өңдеуден өтіп, сіңірілу қажеттілігіне байланысты.

Негізгі ұғымдар: ас қорыту қалай жүреді?

Механикалық өңдеу

Тағамның шайналып ұсақталуы және араласуы.

Химиялық өңдеу

Ас қорыту бездері бөлетін сөлдер мен ферменттер әсерінен ыдырауы.

Сіңірілу

Қарапайым молекулалардың қан мен лимфаға өтуі және ұлпаларға таралуы.

Ас қорыту — органикалық заттардың ферменттер арқылы қарапайым заттарға дейін ыдырайтын физиологиялық процесс: нәруыз → аминқышқылдар, көмірсулар → глюкоза, май → глицерин және май қышқылдары.

Ас қорыту мүшелері мен бөлімдері

Ас қорыту жолы

  • Ауыз қуысы → жұтқыншақ → өңеш → асқазан (қарын) → ішектер.
  • Ішек бөлімдері: аш ішек, тоқ ішек, тік ішек.

Ішектің нақтыланған жіктелуі

  • Аш ішек: ұлтабар (12 елі ішек), аш ішек, мықын ішек.
  • Тоқ ішек: соқыр ішек, жиек ішек, тік ішек.
  • Ас қорыту бездері: бауыр және ұйқы безі (ұлтабарға өзектері ашылады).
III

Практика: деңгейлік тапсырмалар

Төмендегі тапсырмалар білімді бекітуге және жүйелеуге арналған: кесте толтыру, сәйкестендіру, алгоритмдік және эвристикалық жұмыстар.

1) Кесте: мүшелер — маңызы — қызметі

№ Ас қорыту мүшесі Маңызы Қызметі
1Ауыз қуысы——
2Жұтқыншақ——
3Өңеш——
4Асқазан (қарын)——
5Аш ішек——
6Тоқ ішек——
7Ұйқы безі——
8Бауыр——

Ескерту: кестені сабақ барысында оқушылар өз жауаптарымен толтырады.

2) Сәйкестендіру: «Мүшені тап»

Берілген сипаттамаларға сәйкес мүшелерді анықтаңыз: бауыр, ұйқы безі, жұтқыншақ, өңеш, тоқ ішек, асқазан, аш ішек.

  1. 1) Ас қорыту жолының ең үлкен бөлімі.
  2. 2) Ас қорыту жолының ең ұзын бөлімі.
  3. 3) Ең ірі ас қорыту безі.
  4. 4) Ас қорыту мен тыныс алудың ортақ бөлігі.
  5. 5) Гликоген жиналатын мүше.
  6. 6) Жұтқыншақты асқазанмен жалғайтын мүше.
  7. 7) Улы заттарды залалсыздандыруға қатысатын «ағза зертханасы».
  8. 8) Бұл бөлімнің басы — соқыр ішек.
  9. 9) Қоректік заттар негізінен сіңірілетін бөлім.
  10. 10) Құрт тәрізді өсіндісі бар.
  11. 11) Ас қорытуға да, сөл бөлуге де қатысатын мүше.
  12. 12) Астыңғы бөлігінде өтке қатысты құрылымы бар мүше.

Алгоритмдік деңгей

1) «Сұрақты суретте»

  1. Ауыз қуысында орналасады, тағамды ұнтақтауға көмектеседі. (Тіл)
  2. Ішектің бір бөлігі тұйықталып, құрт тәрізді өсінді (соқырішек) түзеді. (Тоқ ішек)
  3. Ас қорыту бездерінің ішіндегі ең үлкені. (Бауыр)
  4. Іші қуыс, бұлшықетті түтік. (Өңеш)

2) «Сандар сөйлейді»

  • Тәуліктік ас тұзы5–6 г
  • Асқазан сыйымдылығы2–3 л
  • Бауыр массасы≈ 1500 г
  • Ішек бүрлері≈ 4 млн
  • Тоқ ішек ұзындығы1,5–2 м
  • Соқыр ішек8–15 см
  • Жұтқыншақ11–13 см
  • Ұлтабар≈ 25 см
  • Аш ішек ұзындығы5–6 м
  • Ұйқы безі массасы60–80 г
  • Ас қорыту жолының жалпы ұзындығы8–10 м

3) «Мылқау сурет» тапсырмалары

  • Суреттегі мүшелерді ретімен жазыңыз: бауыр, қарын, ұйқы безі, өңеш, өт қабы, ұйқы без өзегі, ұлтабар, өт өзегі.
  • Ас қорыту мүшелерін атаңыз; ас қорыту бездерін (бауыр, ұйқы безі) бөлек белгілеңіз.

Эвристикалық деңгей

1) Сызықтық диктант

  1. Тоқ ішек асқазаннан кейін орналасады.
  2. Аш ішектің ұзындығы 5–6 м.
  3. Асқазанның сыйымдылығы 3 л.
  4. Ұлтабар — аш ішектің бастапқы бөлігі.
  5. Бауырдан панкреатин сөлі бөлінеді.
  6. Өңеш — асқазанға ашылатын мүше.
  7. Ауыз қуысында сілекей бездері болмайды.
  8. Қарында ас 3–10 сағат аралығында қорытылады.

Жауабы: 1 −, 2 +, 3 +, 4 +, 5 −, 6 +, 7 −, 8 +.

2) Тест

1) Асқазаннан кейін қандай мүше орналасады?

A) аш ішек   Ә) тоқ ішек   Б) ұлтабар

2) Ас қорыту мүшелерін белгілеңіз.

A) ауыз қуысы, өкпе, асқазан   Ә) жұтқыншақ, өңеш, жүрек   Б) тоқ ішек, өңеш, асқазан

3) Ас қорыту және тыныс алу жолдары қай жерде қиылысады?

A) жұтқыншақ   Ә) ауыз қуысы   Б) өңеш

4) Адамда ас қорыту жолының ұзындығы:

A) 3–5 м   Ә) 8–10 м   Б) 15–18 м

5) Тоқ ішектің бөлімдері:

A) аш ішек, жиек ішек, тік ішек   Ә) соқырішек, тік ішек, ұлтабар   Б) соқырішек, жиек ішек, тік ішек

6) Нәжіс қай бөлімде қалыптасады?

A) аш ішекте   Ә) тоқ ішекте   Б) асқазанда

7) Мойын омыртқаларының алдыңғы жағында орналасқан мүше:

A) өңеш   Ә) жұтқыншақ   Б) асқазан

8) Аш ішектің бөлімдері:

A) ұлтабар, тік ішек, аш ішек   Ә) ұлтабар, аш ішек, мықын ішек   Б) соқыр ішек, жиек ішек, тік ішек

9) Ас қорыту мүшелерін ретімен орналастырыңыз:

A) ауыз қуысы, асқазан, аш ішек, тоқ ішек, жұтқыншақ, өңеш   Ә) ауыз қуысы, жұтқыншақ, өңеш, асқазан, аш ішек, тоқ ішек   Б) жұтқыншақ, өңеш, ауыз қуысы, асқазан, аш ішек, тоқ ішек

10) Дәм сезу рецепторлары қайда орналасқан?

A) жұмсақ таңдайда   Ә) ұрттың сілекейлі қабығында   Б) тілде

Жауап кілті

1) Ә   2) Б   3) А   4) Б   5) Б   6) Ә   7) Ә   8) Ә   9) Ә   10) Б

IV

Бекіту сұрақтары және қорытынды

Сабақ соңында негізгі ұғымдар қайталанып, оқушылардың түсіну деңгейі қысқа сұрақтар арқылы тексеріледі.

Бекіту сұрақтары

  1. Ас қорыту мүшелерін атаңыз. (Ауыз қуысы, жұтқыншақ, өңеш, асқазан, аш ішек, тоқ ішек.)
  2. Ас қорыту және тыныс алу жолдары қай жерде қиылысады? (Жұтқыншақта.)
  3. Асқазаннан кейін ас қорыту жолында не орналасады? (Аш ішек.)
  4. Аш ішектің бөлімдерін атаңыз. (Ұлтабар, аш ішек, мықын ішек.)
  5. Тоқ ішектің бөлімдері қандай? (Соқыр ішек, жиек ішек, тік ішек.)

Сабақты аяқтау

Қорытындылау

Ас қорыту жолы мен бездердің қызметі біртұтас жүйе ретінде қарастырылып, тағамның механикалық және химиялық өңделуі түсіндірілді.

Бағалау

Топтық жұмыс, сұрақ-жауап, тест және тапсырмалар нәтижесіне сүйене отырып бағаланады.

Үй тапсырмасы

Тақырыпты қайталау; ас қорыту мүшелерінің сызбасын қарап, әр бөлімнің қызметін қысқаша сипаттау.