Бақа тілінің ұшы ойыс
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
Қосмекенділердің тіршілігі, сыртқы және ішкі құрылысы, қаңқасы, тыныс алуы, қанайналымы, зәр шығару жүйесі, көбеюі туралы түсінік қалыптастыру.
Дамытушылық
Қосымша суреттермен жұмыс арқылы ойлау қабілетін дамыту, өздігінен жұмыс істеу дағдысын қалыптастыру.
Тәрбиелік
Сирек кездесетін қосмекенділермен таныстырып, оларды қорғауға тәрбиелеу; тірі ағзаларға жауапты, ізгі көзқарас қалыптастыру.
Сабақ барысы
-
I
Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылармен амандасу, түгелдеу, сыныпты сабаққа даярлау.
- Сабақтың мақсаттарымен таныстыру.
-
II
Үй жұмысын тексеру
Сұрақ-жауап әдісі арқылы.
-
III
Үй жұмысын бекіту
Қысқа қорытындылау және негізгі ұғымдарды нақтылау.
-
IV
Жаңа сабақты түсіндіру
Баяндау, сипаттау, салыстыру және түйіндеу тәсілдері қолданылып, слайдтар мен тірек-сызбалар арқылы түсіндіріледі.
-
V
Жаңа сабақты бекіту
Электронды оқулық көмегімен зертханалық жұмыс орындап, меңгерген білімді тексеру.
-
VI
Қорытындылау
Интерактивті тапсырмалар арқылы қорытынды жасау.
-
VII
Үй тапсырмасы
Тақырыпты оқу және берілген тапсырмаларды орындау.
-
VIII
Бағалау
Оқушылардың сабаққа қатысуы мен тапсырмаларды орындауына қарай бағалау.
Қосмекенділер: алғаш құрлыққа бейімделген омыртқалылар
Қосмекенділер — құрлықта өмір сүруге бейімделген төртаяқты омыртқалы жануарлар. Олар екі ортада — суда да, құрлықта да — кездесетіндіктен «қосмекенділер» деп аталады.
Негізгі деректер
- Көбеюі суда жүреді, дернәсілдері сулы ортада дамиды.
- Әлемде 4 000-нан астам түрі бар.
- Қазақстанда 12 түрі таралған.
- 3 түрі сирек: Қазақстанның Қызыл кітабына (1996) енгізілген.
Таралуы
Қосмекенділер тропиктік, субтропиктік және қоңыржай аймақтарда кең таралған. Тіршілігі үшін ылғалдылық, су айдындарының болуы және температура шешуші рөл атқарады.
Құрылысы мен ағзалар жүйелері
Қаңқа және қозғалыс
- Балықтармен салыстырғанда қаңқасы күрделірек және 4 бөлімге бөлінеді: бас сүйек, омыртқа жотасы, иық белдеуі мен алдыңғы аяқ қаңқасы, жамбас белдеуі мен артқы аяқ қаңқасы.
- Омыртқа жотасы: мойын, тұлға, сегізкөз және құйрық бөлімдері. Мойын мен сегізкөз бөлімдерінде бір ғана омыртқа болады.
- Құрлыққа шығуына байланысты аяқ сүйектері буын арқылы қозғалмалы байланысқан.
- Саусақтарында мүйізді тырнақтар болмайды; аяқ бұлшықеттері жақсы дамыған.
Қоректенуі және ас қорытуы
- Жақсүйектеріндегі ұсақ тістер және тіл қоректі ұстауға көмектеседі.
- Бақаның тілі ерекше: түбі ауыздың алдыңғы жағына бекіген, ұшы артқа қайырылып бос жатады; жемін ұстағанда тілін алға лақтырады.
- Ауыз қуысы үлкен; сілекей бездері алғаш рет қосмекенділерде пайда болады.
- Қысқа өңеш қарынға жалғасады, қарын аш ішекке өтеді; аш ішекке бауырдың өті мен ұйқыбез өзектері ашылады.
- Тоқ ішектің соңғы бөлігі тік ішек, ол клоакаға ашылады.
Тыныс алуы
- Дернәсілдері суда желбезек арқылы тыныс алады.
- Ересектерінде өкпе пайда болады, бірақ ол нашар дамығандықтан, тері арқылы қосымша тыныс алу маңызды.
- Ауа ауыз–жұтқыншақ қуысының қозғалысы арқылы өкпеге өтеді.
Қанайналымы
- Жүрегі үш қуысты: 2 құлақша, 1 қарынша.
- Екі қанайналым шеңбері бар; қосмекенділерде алғаш рет кіші (өкпелік) шеңбер қалыптасқан.
- Денеге аралас қан тарайды.
- Екі шеңбер де қарыншадан басталады: үлкен шеңбер оң құлақшада, кіші шеңбер сол құлақшада аяқталады.
Жүйке жүйесі және сезім мүшелері
- Миы балықтарға қарағанда ірілеу; алдыңғы ми екі ми сыңарына айқын бөлінген.
- Баяу қозғалуына байланысты мишық нашар дамыған, ал ортаңғы ми жақсы дамыған.
- Ішкі құлақтан бөлек, алғаш рет ортаңғы құлақ қуысы пайда болады; онда бір ғана үзеңгі сүйегі бар, сырты дабыл жарғағымен қапталған.
- Ортаңғы құлақ арнайы түтік арқылы ауыз–жұтқыншақ қуысымен байланысады.
- Иіс сезуі жақсы дамыған (ауыз қуысына ашылатын жұп иіс сезу қапшықтары бар).
- Көздің қасаң қабығы дөңес, көз бұршағы екі жақты дөңес; қозғалмалы қабақтары болады.
Зәр шығару жүйесі
- Балықтарға ұқсас екі бүйрек, екі несепағар және бір қуық болады.
- Қуық жақсы дамыған, клоакаға ашылады.
- Қажетсіз заттар клоака арқылы сыртқа шығарылады.
Тіршілік ету ортасы және пайдасы
Кейбір түрлері тек суда тіршілік етеді; ал бақалар мен құрбақалардың ересектері суда да, құрлықта да өмір сүреді.
Аздаған түрлері ағашқа өрмелеп тіршілік етуге бейімделген; аяқсыз қосмекенділер жер астында ін қазады.
Зиянды жәндіктермен қоректеніп, табиғатқа пайда келтіреді. Кейбірі тағамға пайдаланылады, ал көл бақасы зертханалық жұмыстарда кең қолданылады.
Көбеюі және дернәсілдердің дамуы
Көбею ерекшеліктері
- Қосмекенділер — дара жынысты жануарлар.
- Көпшілік түрлерінде сырттай ұрықтану байқалады.
- Көбеюі мен дернәсілдердің дамуы су ішінде жүреді.
Түрленіп даму (метаморфоз)
- Дернәсілдері түрленіп дамып, ересекке айналады.
- Дернәсілдің басы жалпақ болғандықтан, оны «иттабан» немесе «шөмішбалық» деп атайды.
- Көл бақасында дернәсілдер ұрықтанғаннан кейін 8–10 тәулікте жұмыртқа қабығын жарып шығады.
- Алғашында аяқ болмайды; құйрығымен жүзіп қозғалады.
- Әуелі артқы аяқтары, кейін алдыңғы аяқтары пайда болады; құйрығы біртіндеп қысқарып жойылады.
- Дернәсіл тек желбезекпен тыныс алады; жүрегі екі қуысты, бір ғана қанайналым шеңбері болады.
- Даму барысында жұтқыншақтың екі бүйірінен өкпе қалыптасады.
Жіктелуі: қосмекенділердің 3 отряды
Аяқсыз қосмекенділер
Шамамен 170 түрі Африкада, Америкада, Үндістанда және Цейлонда таралған. Сыртқы бейнесі құртқа не жыланға ұқсайды (мысалы, сақиналы құртпойым).
- Аяқтары жойылған, жер астында ін қазып тіршілік етуге бейімделген.
- Терісінде бездері өте көп.
- Көздері мен дабыл жарғағы болмайды.
- Басқа қосмекенділерден айырмашылығы — іштей ұрықтану тән.
Құйрықты қосмекенділер
Бұл отрядқа шамамен 350 түр жатады (тритондар, саламандралар). Дене пішіні созылыңқы, құйрығы айқын байқалады.
Қазақстаннан мысал
Жетісулық бақатіс (жергілікті атауы: «аяқты балық») — өте сирек кездесетін түр. Дене тұрқы 20–25 см, оның жартысына жуығы құйрығына тиесілі. Құйрығының үстінде жал тәрізді тері қатпары болады.
- Басы жалпақ, тұмсығы доғал.
- Алдыңғы аяқта 4, артқы аяқта 5 саусақ болады.
- Түнде белсенді; сырттай ұрықтанады.
- Дернәсіл күйінде қыстап, келесі жылы ересек түріне айналады.
- Жоңғар Алатауы және оған шектес Қытайдың биік таулы өзендерінде таралған.
- Таралу аймағы шағын болғандықтан, Қазақстанның Қызыл кітабына (1996) енгізілген.
Құйрықсыз қосмекенділер
Шамамен 3500 түрі бар. Ересектерінде құйрық болмайды.
- Артқы аяқтары алдыңғыларынан ұзын әрі жақсы дамыған.
- Секеңдеп қозғалады.
- Артқы саусақтарының арасындағы терілі жарғақтар жүзуге көмектеседі.
- Мысалдар: көл бақа, тоған бақасы, құрбақалар.
Шығу тегі
Қосмекенділер ежелгі саусаққанатты балықтардан (стегоцефалдардан) шыққан. Стегоцефалдардың бас сүйегі тұтасқан сүйекті сауытпен, ал денесі сүйекті қалқандармен қапталған; олар су жағалауларында тіршілік еткен.
Бекіту және қорытынды бөлім
Жаңа сабақты бекіту
Электронды оқулық көмегімен зертханалық жұмыс орындалып, жаңа тақырып бойынша негізгі ұғымдар мен тұжырымдар бекітіледі.
Қорытындылау
Интерактивті тапсырмалар арқылы оқушылардың түсіну деңгейі анықталып, сабақ қорытындыланады.
Қысқа түйін
- Қосмекенділер — суда көбейіп, құрлықта да тіршілік етуге бейімделген алғашқы төртаяқты омыртқалылар.
- Ересектерінде өкпе пайда болғанымен, тері арқылы тыныс алу маңызды рөл атқарады.
- Үш қуысты жүрек пен екі қанайналым шеңбері — құрлыққа бейімделудің айқын белгісі.
- Қазақстанда сирек түрлер кездеседі, оларды қорғау — экологиялық мәдениеттің маңызды бөлігі.