Адам бойындағы жағымды қасиет туралы
Адам бойындағы жағымды қасиеттердің бірі — қоғамда қабылданған әдеп талаптарын мінез-құлқында ұстана білу. Қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымында әдептілікке ерекше мән беріледі: ол тұлғаның рухани деңгейін, қарым-қатынас мәдениетін және қоғамдық келісімді айқындайтын өлшем ретінде қарастырылады.
Әдеп — адамдардың мінез-құлқына қойылатын этикалық талаптардың жиынтық атауы. Оның қоғамдағы басты қызметі — тұлғалық қатынастарды адамгершілік талаптарына сай ретке келтіру. Осы тұрғыдан алғанда әдеп мәдениеттің іргелі құрамдас бөлігі болып саналады.
Әдептілік туралы ойшылдар көзқарасы
Әбу Насыр әл-Фараби
Әбу Насыр әл-Фараби «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары» еңбегінде әдептілікті әрбір адамның рухани байлығы деп бағалайды. Ғұламаның этика туралы тұжырымдарында жақсылық пен мейірбандық негізгі категориялардың бірі ретінде көрінеді. Сондықтан мейірбандық әдептілік ұғымын толықтырып, оны үздіксіз жетілдіруге жетелейді.
М. Жұмабаев
М. Жұмабаев 1922 жылы жазған «Педагогика» оқулығында әдептілікті педагогикадағы сендіру, мәдениеттілік және тәрбиенің нақты іс жүзінде көрінген үлгісі ретінде сипаттайды.
Педагогикадағы әдеп түрлері
Педагогика ғылымында әдептілік бірнеше бағытқа жіктеледі. Бұл жіктеу қоғамның дамуы мен тәрбиенің құндылықтық негіздерін түсіндіруге мүмкіндік береді.
Гуманистік әдеп
Оқу-ағарту жүйесін дамытуға және жоғары мәдениеттілікті арттыруға негізделеді.
Демократиялық әдеп
Қоғамның рухани дамуы мен экономикалық жетілуінде шешуші рөл атқаратын қағидалар жүйесі ретінде қарастырылады.
Діни әдеп
Гуманистік және демократиялық әдеп қағидаларын іске асырудың маңызды тіректерінің бірі ретінде сипатталады.
Әдеп өлшемдерінің қалыптасуы
Әдеп өлшемдері арнайы қаулы арқылы жарияланбайды және белгілі бір данышпанның ойлап тапқан ережелері ретінде пайда болмайды. Әдеп ережелері өркениет пен мәдениет тәжірибесінен сұрыпталып, ұрпақтан ұрпаққа ауысып отырады.
Әдептің қалыптасуына әсер еткен негізгі факторлар
- Жыныстық қатынасты реттеу арқылы аналық рудың пайда болуы.
- Тайпа мүшелерін өлтіруге тыйым салу.
- Қариялар мен балаларға қамқорлық көрсету.
Салт-дәстүр және әдеп: мәдениеттің өзегі
Мәдениеттің өзегін салт-дәстүр мен әдеп құрайды. Сезім жануарлар тіршілігіне қалай әсер етсе, салт-дәстүр де алғашқы адамдардың іс-әрекеті мен мінез-құлқына, ақыл-ойына сондай ықпал етті.
Алғашқы рулық қоғамдағы әдеп көріністері
«Қанға қан, жанға жан» (талион) принципі
Қоғамдық тәртіпті кек қайтару арқылы реттеуге ұмтылған қатаң нормалар.
Сезімнің ақылдан басым болуы
Әлеуметтік мінез-құлықта эмоциялық реакциялардың жетекші орын алуы.
Жеке бостандықтың қауымдық мүддемен тежелуі
Жеке мүдденің ортақ қағидалар мен қауым талабына бағындырылуы.
Рационалды имандылыққа өту
Кейінірек қарапайым әдеп түрлерін ақылға негізделген имандылық қағидалары алмастырды.
Дегенмен көне мәдениет қазіргі ұлттық мәдениеттің архетипі ретінде қызмет атқарады.
Қазақтың ұлттық әдеп жүйесі
Қазақ халқының ұлттық әдеп жүйесі көшпенділер мәдениетінен нәр алады. Ол уақыт өте келе қазіргі заман талаптарына сай жаңарып отырғанымен, өзінің бастапқы негізін сақтап келеді. Осы сабақтастық ұлттық болмыс пен қоғамдық үйлесімді нығайтатын құндылықтық арқау болып қала береді.