Қазақша рефераттар

Мутация тудыратын фактор

Сабақ туралы мәлімет

Кафедра

Ашық сабақтың тақырыбы Агрономия және шарап жасау технологиясы пәндер кафедрасының мәжілісінде қаралып, мақұлданды.

Кафедра меңгерушісі: Аханов Д. Д.

Тақырып

Мутация және мутагенез: оның селекция тәжірибесіндегі маңызы

Сабақ түрі: аралас сабақ. Пән аралық байланысы: биология, валеология.

Сабақтың мақсаты

Білімділік

Әрбір студенттің және бүкіл топтың оқу материалын меңгеру деңгейін анықтау; білімін тексеру; мутациялық өзгергіштік туралы түсінікті қалыптастыру.

Дамытушылық

Ұжымдық жұмыс орындау дағдыларын қалыптастыру; студенттердің өздігінен ойлауын дамыту; өз жетістігін бағалай білуге үйрету.

Тәрбиелік

Алған білімді күнделікті өмірмен байланыстыра отырып қолдануға баулу; ғылымға қызығушылықты ояту; өздігінен іздену дағдысын қалыптастыру.

Құралдар мен әдістер

Көрнекіліктер

  • Интерактивті тақта
  • Кроссворд
  • Кеспе қағаздар

Әдістер

  • Әңгімелесу
  • Жылдам ойлануға бағытталған тапсырмалар
  • Келелі мәселелер қоя білуге үйрету
  • Деңгейлік тапсырмалар орындау

Сабақты өткізу жоспары

  1. I кезең — Ұйымдастыру

    Сәлемдесу, түгелдеу, назарды сабаққа аудару, сыныпты қалыпқа келтіру.

  2. II кезең — Өтілген тақырыпты пысықтау

    Үй тапсырмасын сұрау және тексеру.

  3. III кезең — Жаңа сабақты түсіндіру

    Мутация, мутагенез және олардың селекциядағы маңызы.

  4. IV кезең — Білімді бағалау

    Ауызша және тапсырмалар арқылы қорытынды бағалау.

  5. V кезең — Үй тапсырмасы

    Тақырыпты оқып келу, глоссарий құрастыру.

  6. VI кезең — Қорытындылау

    Сабақты аяқтау, кері байланыс, алғыс білдіру.

Қайталау сұрақтары

Үй тапсырмасын тексеру және өткен материалды еске түсіру үшін сұрақтар:

  1. 1. Мутагендердің үш түрі қандай?
  2. 2. Селекция дегеніміз не?
  3. 3. Селекцияның теориялық негізін қалаған кім?
  4. 4. Алғаш рет қырыққабат пен шомырды будандастырған орыс ғалымы кім?
  5. 5. Жасушадағы хромосома санының өзгеруінен туындайтын геномдық мутация қалай аталады?
  6. 6. Радиоактивті, ультракүлгін, лазер, гамма сәулелері және жоғары/төмен температура қандай мутагендерге жатады?
  7. 7. Зәйтүн ағашы, орманжапырақ және көптеген көкөніс пен малазықтық дақылдардың шығу орталығы қай өңір?
  8. 8. Жылқы мен есекті шағылыстыру нәтижесінде алынатын ұрпақ қалай аталады?
  9. 9. Темекі мен махорка арасынан алғаш рет будан алған ғалым кім?
  10. 10. Колхицин, этиленамин және никотин қышқылы қандай мутагендерге жатады?
  11. 11. Геномда мутация тудыратын вирустар қалай аталады?
  12. 12. Сорт немесе тұқым дегеніміз не?
  13. 13. Мутация тудыратын фактор қалай аталады?

Жаңа тақырып: мутация және мутагенез

Мутация — барлық тірі ағзаларға тән құбылыс. Ол пайдалы да, зиянды да болуы мүмкін, алайда жануарлар мен адам үшін көбіне зиянды әсер береді, өйткені ағзадағы қалыптасқан үйлесімділікті бұзады.

Селекция ұғымы

Селекция — жануарлардың асыл тұқымын, өсімдіктердің сорттарын және микроорганизмдердің жаңа штаммдарын шығарудың әрі жаңартудың әдістері мен биологиялық негіздерін зерттейтін ғылым. «Селекция» сөзі «сұрыптау» деген мағынаны білдіреді.

Селекцияның ғылыми негізі — генетика. Тұқым қуалаушылық пен өзгергіштіктің заңдылықтарын білу жаңа тұқым мен сорт шығаруда шешуші рөл атқарады, себебі селекция тұқым қуалайтын өзгергіштікке сүйенеді.

Н. И. Вавилов селекцияның теориялық негізін қалыптастырды.

Селекцияның негізгі әдістері

  • Сұрыптау
  • Будандастыру
  • Мутациялық селекция

Өсімдік сорттары мен микроорганизмдердің жаңа штаммдарын шығаруда дәстүрлі тәсілдермен қатар мутацияларды да қолдануға болады.

Мутация түрлері және шығу тегі

Мутациялар шығу табиғатына қарай табиғи (спонтанды) және қолдан тудырылған болып бөлінеді.

Ғалымдардың болжамы бойынша табиғи мутациялар зат алмасу үдерістерінде ДНҚ ретіндегі рекомбинация, екі еселену, сондай-ақ репарация және репликация процестеріндегі ауытқулар нәтижесінде туындауы мүмкін.

Табиғи мутациялар: гендік, хромосомалық, соматикалық, генеративтік болып жіктеледі.

Мутагендер және мутагенез

XX ғасырдың 20–30-жылдарында рентген сәулелері мен кейбір химиялық қосылыстар тірі ағзаларда тұқым қуалайтын мутация тудыратыны анықталды. Осыдан кейін селекцияда мутацияны қолдан тудыру әдістері жасалып, мутациялық селекция бағыты қалыптасты.

Мутация тудыратын факторлар мутагендер деп аталады. Ал мутацияның пайда болу үдерісі мутагенез деп аталады.

Көп жағдайда мутациялар ағзаның тіршілік қабілетін төмендететін жағымсыз әсер береді. Дегенмен селекция үшін құнды, пайдалы мутациялар да кездеседі, әсіресе микроорганизмдер селекциясында олар кеңінен қолданылады.

Практикалық мысалдар

  • Ультракүлгін сәулемен әсер ету арқылы Penicillium саңырауқұлағының жаңа штаммы алынды. Ол бастапқы түрімен салыстырғанда пенициллинді мың есе көп түзеді.
  • Рентген және басқа да сәулелермен әсер ету арқылы практикада мукор, ашытқы саңырауқұлақтарының және азотобактериялардың жаңа қасиетке ие түрлері алынған.

«Білім баспалдағы» тапсырмасы

Төмендегі тұжырымдар мен жауаптар сабақ материалын жылдам қайталауға арналған:

  1. 1.Жер бетіндегі тірі организмдердің ең жоғары сатысы — адам.
  2. 2.Селекцияның негізгі әдістерінің бірі — будандастыру.
  3. 3.«Нар жолында жүк қалмас» мәтелі қатысты түлік — түйе.
  4. 4.Қазақстандағы қала — Қарағанды.
  1. 5.Жануарлардың асыл тұқымын, өсімдіктердің сорттарын шығарудың әдістерін зерттейтін ғылым — селекция.
  2. 6.Сүтқоректілерде мінез-құлыққа жауапты орталық жүйке жүйесінің негізгі бөлігі — ми.
  3. 7.Адам денсаулығы туралы ғылым — валеология.
Кілт сөз МУТАЦИЯ

Бұл тапсырма негізгі ұғымды есте сақтауға және жаңа тақырыппен байланысын бекітуге бағытталған.

Жаңа сабақты бекіту сұрақтары

Тақырыпты қорытындылау үшін талқылауға арналған сұрақтар:

  1. 1. Н. И. Вавилов өсімдіктердің ата тектерінің шығу орталықтарын анықтау мақсатында қанша экспедиция ұйымдастырды?
  2. 2. Гетерозис құбылысын америкалық ғалым В. Шелл алғаш рет қай жылы байқады?
  3. 3. Г. Д. Карпеченко қырыққабат пен шомырды будандастыру арқылы мол ұрпақ беретін түраралық буданды қай жылы алды?
  4. 4. Н. И. Вавилов ауыл шаруашылық өсімдіктерінің қанша түрінен коллекция жасады?
  5. 5. Жұмсақ бидай орталық Еуропада осыдан қанша жыл бұрын өсіріле бастады?
  6. 6. Дүние жүзінде мутациялық селекция әдісімен өсімдіктердің қанша жаңа мутанттары алынды?

Бағалау, үй тапсырмасы және қорытынды

IV. Білімдерін бағалау

Студенттердің жауаптары мен тапсырмаларды орындауына қарай бағалау жүргізіледі.

V. Үй тапсырмасы

Тақырыпты оқып келу және негізгі ұғымдарға глоссарий дайындау.

VI. Қорытынды

Сабақ аяқталды. Уақыт бөліп қатысқандарыңыз үшін алғыс білдіреміз.