Жоқшылық жомарт ердің қолын байлар
Қазақтың нақыл сөздері байлық, кедейлік, денсаулық, бірлік, әділдік сияқты өмірдің өзегін құрайтын ұғымдарды қысқа да нұсқа жеткізеді. Бұл сөздер дүниені өлшеудің бір ғана таразысы жоқ екенін еске салады: мал да, мансап та уақытша, ал мінез, ар, ынтымақ — ұзаққа қалар құндылық.
Әлеуметтік айырма және адам мінезі
Қоғамдағы қалып
- Бай баласы балпаң, жарлы баласы — жалтаң.
- Кедей мен бай жолдас болмас, қасқыр мен қой жолдас болмас.
- Базар — бай, алушы — кедей.
Мінез бен қатынас
- Жаңа байыған жақынын да танымас.
- Қарыз қатынасты бұзады.
- Жарлы — жомарт, бай — намарт.
Байлықтың өткіншілігі және құндылық таразысы
Нақылдар байлықты мақсатқа айналдырмауды, дүниенің тұрақсыз екенін, ал адамдықтың негізгі өлшемі адалдық пен бірлік екенін айтады.
Өткінші дүние
Бақыт — қолға қонған құс, байлық — қолға ұстаған мұз.
Құс ұшып кетеді, мұз еріп кетеді.
Бай бір жұттық, батыр бір оқтық.
Су байлық — алты айлық. Қар байлық — үш айлық.
Мақсат пен өлшем
Байлық мұрат емес, кедейлік ұят емес.
Байлық байлық емес, бірлік — байлық.
Байлық не керек, адалдан жимасаң. Билік неге керек, әділдік құрмасаң!
Мал — байдікі, жан — Құдайдікі.
Ең әуелі — денсаулық
Бұл топтағы сөздер шынайы байлықтың басы — сау дене, аман мүше, бүтін өмір екенін алға тартады. Мал мен атақтан бұрын адамның өз қуаты, тірлігі, тынысы қымбат.
Үш байлық
- Әуелгі байлық — денсаулық.
- Екінші байлық — он саулық.
- Үшінші байлық — ақ жаулық.
Ден мен дәулет
- Денсаулық — зор байлық.
- Он екі мүшең сау болса — сәулет емей немене?!
- Он саусағың сау болса — дәулет емей немене?!
Қажет жерде
- Ашаршылықта ашқарақ алдымен өледі.
- Тар киім — тозақ.
- Жоқшылық жомарт ердің қолын байлар.
Ақыл, еңбек, әділет: баянды байлықтың сипаты
Ақылдың бағасы
- Ақыл байлық — аз байлық.
- Малға жарлылық — жарлылық, ақылға жарлылық — сорлылық.
- Көз бір уыс топыраққа тояды.
Еңбек пен салмақ
- Жоққа жүйрік жетпейді.
- Жіп жіңішке жерінен үзіледі.
- Алтынды тот баспайды.
Байлықтың көлеңкесі
Аузы қисық болса да, байдың ұлы сөйлесін.
Барымтаны бай алады, бәлесі кедейге қалады.
Сараң бай союға қозы таппай, жарлының жалғыз тоқтысын сұрайды.
Шапқанда байдың ұлы, тоқтағанда есіңе түсер.
Қорытынды ой
Бұл нақылдардың түйіні — байлықтың өзі емес, оны қалай тапқаның мен қалай ұстайтының маңызды. Адал еңбек, әділдік, бірлік және денсаулық — өмірдің ең берік тіректері.
Дүниенің қызығы — сіз бен біз.
Ай бетінде де дақ бар: мінсіздікке ұмтылғанмен, адамды адам ететін — ниетінің түзулігі мен ісінің әділеті.
Жері байдың елі бай: берекені көбейтетін де, азайтатын да — ортақ ынтымақ пен ортақ жауапкершілік.