Сауалнамалық тапсырмалар
Өткен сабақты бекіту
Үй тапсырмасы тексеріліп, алдыңғы тақырып бойынша түсініктер нақтыланады. Төмендегі сұрақтар арқылы оқушылардың мәтінді түсіну деңгейі мен талдау дағдысы бағаланады.
Талдау сұрақтары
- Мәтінде Абылай хан қай қырынан танылады?
- Абылай Бекболат бидің ауылына не үшін келіп түсті?
- Бекболат би Абылай ханға қандай жұмбақ сөздер айтты?
- Қабанбай батырдың шын аты кім?
- «Қабан» аталуына не себеп болды?
Өтпелі байланыс
Оқушылар алдыңғы сабақта Абылай хан мен Қаракерей Қабанбай туралы оқып, олардың ел үшін жауға қарсы күрескен ерлігі жайлы мәлімет алды. Ендігі жаңа тақырып сол дәуірдегі тағы бір ірі тұлғаға — Қанжығалы Бөгенбай батырға арналады.
Бүгінгі тақырып: Қанжығалы Бөгенбай (1690–1775)
Қанжығалы Бөгенбай: өмірі мен ерлігі
Қазақ арасында Бөгенбай есімді батырлар көп болған. Бұл тұлғаны өзгелермен шатастырмас үшін шыққан руының атауымен «Қанжығалы Бөгенбай» деп атап кеткен. Ол елін шексіз сүйіп, бүкіл ғұмырын халықтың азаттығы мен келешек тыныштығына арнаған.
Үмбетей жырау: «Уа, Алатаудай Ақшадан алып тудың Бөгенбай…»
Бұл жолдар Бөгенбайдың әкесі — атақты Ақша батырдың ұлы екенін және батырлар сабақтастығын аңғартады.
Әкесі — Ақша батыр
Тәуке хан тұсында Ақша батыр қазақ қолының бас батырларының бірі болып, шамамен 80 мыңдай жасақты соңынан ерткен қолбасшы ретінде айтылады.
Балалық шағы туралы дерек
Анасы Сандық баласын көп көзінен таса ұстаған. Аңызға айналған деректе Бөгенбайдың желкеден құйымшаққа дейін созылған жал тәрізді түгі болғаны айтылады. Сондықтан анасы оны жұрт көзінен сақтауға тырысқан.
Тәрбиесі мен әскери дайындығы
Ақша батыр балаларын тәрбиелеуді көмекшісі Жанайдарға тапсырады. Әуелі ат ойындарын меңгертіп, тақымдарын қатайтады. Кейін ат үстінде қылыш, найза, қалқан қолдану, садақ тарту секілді соғыс өнерін үйретеді.
Бөгенбай Ташкент қаласындағы сарбаздар мектебінде бірнеше жыл оқып, елге 23 жасында оралады.
XVIII ғасырдағы шайқастардағы орны
Бөгенбай қазақ жерін қорғау үшін XVIII ғасырдағы ірі шайқастардың көпшілігіне қатысады. 1708 жылы 30 мың жасаққа қолбасшы болып, елдің берекесін кетірген жау күштерін талқандап, Еділден әрі асырып тастайды.
Кейін жоңғарларды Түркістан, Сауран қалаларынан және Жоңғар Алатауынан әрі ығыстыруға ықпал етеді. Жоңғар басқыншыларын қазақ жерінен біржола қуып шығару үшін Төле бимен тізе қосып, «1730 жылдың көктемінде Арғанатыға жинал» деген ұран тастайды.
Жиналған қол
40 000
Үш жүзден жиналған әскер
Негізгі жеңіс
Аңырақай
1730 ж. тамыздың соңы
Өмірінің соңы
1775
Түркістан, Қ.А. Ясауи кесенесі
1730 жылы Іле өзенінің Аңырақай тұсында қазақ жасағы жауды жеңіп, үлкен жеңіске жетеді. Бұл оқиға жоңғар басқыншыларының «жеңілмес» даңқын күйретеді.
Батырдың соңғы үлкен жорықтарының бірі 1750 жылдары Аягөз бойында өтеді. Жоңғарлар Бөгенбай бастаған қазақ қолына төтеп бере алмай, ауыр соққыға ұшырап жеңіледі.
Қанжығалы Бөгенбай 60 жылдан астам жаугершілікте болып, жоңғарларға қарсы 103 шайқасқа қатысқаны айтылады.
Негізгі ой
Батыр туралы деректер мен жыр жолдары оның бүкіл қазақ жұртына аса қадірлі, елдік мүддені биік қойған тұлға екенін танытады.
Оқулықпен жұмыс
Мәтін тізбектей және мәнерлеп оқылады. Оқу барысында тарихи атаулар, тұлғалар және негізгі оқиғалар белгіленіп, түсіндірме беріледі.
Топтық жұмыс
I топ: Өлең құрастыру
Берілген тірек сөздермен ұйқас сақтай отырып шағын шумақ құрастырыңыз.
Тірек жолдар:
- ______________ батырдыұйқас
- ______________ тағдырдыұйқас
- ______________ қалдырғанұйқас
- ______________ балдырғанұйқас
II топ: Салыстырмалы мінездеме
Абылай хан мен Қанжығалы Бөгенбайды салыстырып, мінездеме жазыңыз: ерлік, көшбасшылық, ел бірлігіне қосқан үлес, тарихи рөлі.
Абылай хан
- ...
- ...
- ...
Бөгенбай батыр
- ...
- ...
- ...
III топ: Мақал-мәтелдерді толықтыру
Төмендегі мақал-мәтелдердің жалғасын тауып жазыңыз.
- Жақсы дос ашып айтар — …
- Досы көпті жау алмайды — …
- Досы жоқ адам — …
- Талабы жоқ жас — …
- Көппен көрген — …
- Ынтымақ болмай — …
Сауалнамалық тапсырмалар
Топтар берілген сұрақтарға жауап беріп, мәтін түрлерін ажырату және әдеби-танымдық білімді бекіту бойынша жұмыс жүргізеді.
I топ
-
«Тұмау түбі құрт болар, тұман түбі жұт болар, ақылдың түбі құт болар» — қай түрге жатады?
мақал шешен сөз
-
Бұл сөз кімге тиесілі?
-
«Ердің ісі — келіс, ездің ісі — керіс» — қай түрге жатады?
мақал мәтел
II топ
-
«Сағыныш сазы» әңгімесі кім туралы?
-
Халықтың тұрмыс-тіршілігіне, әдет-ғұрпына байланысты емес айтысты атаңыз:
- Сүйінбай мен Тәтті қыз айтысы
- Иесі мен сиырдың айтысы
-
Досқа байланысты мақалды табыңыз:
- Отан үшін күрес — ерге тиген үлес
- Көп алғысы көгертер
- Досы жоқ адам — тұзы жоқ тағам
III топ
-
«Көппен көрген — ұлы той» — қай түрге жатады?
мақал мәтел
-
Қай ертегі шыншыл ертегіге жатады?
- Түс көрген патша
- Екі дос
-
Отанға байланысты мақалды атаңыз:
- Отан үшін күрес — ерге тиген үлес
- Көп алғысы көгертер
- Талабы жоқ жас — қанаты жоқ құс
Ойындар және бекіту тапсырмалары
«Ұйқасын тап» ойыны
- Өзінше ноян, қорқақ кім? (қоян)
- Тұмсығымен шымшып құрт тереді — (шымшық)
- Бата алмас түлкі, үсті тікен — (кірпі)
- Өңеші кең таңдайын, дәнге тосты — (комбайн)
Анаграмманы шешу
Қару-жарақ және қорғанысқа қатысты сөздерді табыңыз.
- Батырдың үстіне киетін киім
- Кеудені қорғайтын құрал
- Алыстан түйрейтін қару
- Өткір, үлкен пышақ түрі
Үй тапсырмасы
Тақырып бойынша жоспар құрып, сол жоспар негізінде мазмұнын айту.
Бағдар сұрақтар
- Бөгенбай қай жылы дүниеге келді?
- Бөгенбайдың әкесінің аты кім?
- Бөгенбай қай жылы қайтыс болды?
- Сүйегі қай жерге жерленген?
Сабақты қорытындылау
Абайдың «Өлді деуге бола ма, айтыңдаршы, өлмейтұғын артында сөз қалдырған» деген сөзімен сабақты қорытындылауға болады: тұлға мұрасы — ел жадындағы сөзі мен ісі.
Ойтолғау
Елімізді көркейтетін, гүлдендіретін — бүгінгі ұрпақ. Сондықтан біз қандай болуымыз керек?
Бағалау
Оқушылардың мәтінді түсінуі, жауаптарының дәлдігі, топтық жұмыстағы белсенділігі және сөйлеу мәдениеті ескеріле отырып бағаланады.
- Сұрақтарға жауап беру сапасы
- Мәнерлеп оқу және тілдік сауат
- Топтық жұмысқа қатысу деңгейі