Көретін көзім көр болды, Бір перзентке асық боп
Жиделі-Байсын: Байлық пен мұңның қатар жүрген шағы
Бұрынғы өткен заманда, дін мұсылман аманда, Жиделі-Байсын жерінде, Қоңырат елінде Байбөрі деген бай өмір сүріпті. Төрт түлігі сай, дәулеті тасыған адам екен.
Дәулеттің өлшемі
Қорасы тоқсан мың екен: мұрындық, ноқта тимеген, түйешілер мінбеген мал да аз емес. Маясы сексен мыңға жетіп, даласы жылқының дүбіріне толыпты: тоғай сайын мың жылқы, есепсіз көп жылқы — Жиделі-Байсынның кең сахарасы.
Жылқысы өз алдына бір бөлек: торысы мен қарасы, бозы мен аласы — алыстан аңдай болып көрінетін көркем түсі де бар.
Байлық бар, бірақ ұрпақ жоқ
Соншама бай болса да, бір кемдігі — ердің баласы жоқ еді. «Алланың өзі бермесе, пендеде қандай шара?» деген ой жанын жегідей жейді.
Байбөрі — атадан жалғыз. Інісі де, ағасы да жоқ. Жақын туысы Құлтай ғана, арасы немере мен шөберенің екі ортасындай алыс-жақын.
Сексенге келіп, кәрілікке бас ұрғанда, перзентсіздігі зілдей батып, көңілі қамығады. Арманға айналған жалғыз тілек — бір бала.
Күтпеген хабар: Ұлтанның дүниеге келуі
Байбөрі күндіз-түні жылап, Құдайдан бала сұрап жүреді. Сол күндері Құлтайының аяқ салған тезекші қара күңнен бір ұл туады.
Балаға зәру болып жүрген байғұс оны үйіне алдырып, той жасайды. «Туғандай тумаса да, бауырыма басайын» деген ниетпен баланың атын Ұлтан қояды.
Бейнесі бөлек, болмысы тосын
Ұлтанның нұсқасы біртүрлі екен: кеудесі кепедей, мұрны төбедей, күрек тісі кетпендей. Кеңірдегінің тесігі жүгімен түйе өткендей делінеді.
Құлағы қалқандай, мұрны сығымдалған талқандай. Көзі терең зындандай. Басқан ізі оттың орнындай болып көрінеді. Аузы үлкен ошақтай, азу тісі пышақтай, иегі сеңгердей — сол күнде-ақ «бір батыр» бітімді баладай сипатталады.
Ержеткендегі мінез: ауыр сын
Бірақ мінезі жұртты шошытады: Байбөрі мен Құлтайды «алжыған қақбас» деп тілдейтін көрінеді. Ержеткен соң, «Малда, жанда нең бар?» деп намаздыгерге дейін үйіне жолатпай қояды.
Оның жаландай зәһәр тіліне естіген адам зар жылардай. Байлықтың орнын басар деп күткен «ұрпақ» кейде жаңа бір сынаққа айналғандай әсер береді.
Аналықтың зары
Байбөрі байдың бәйбішесі — Аналық. Ол да зарланып жылай береді: «Көрмедік самалық» деп налиды. Жас та ұлғайып, үміт пен күдік қатар жүрген шақта, шаңырақтағы мұң қоюлана түседі.
Әңгіме осылайша дәулет пен перзент, үміт пен өкініш, тілектің қабыл болуы мен оның салдары қатар өрілген тағдырдың бір үзігін баян етеді.