Қазақша рефераттар

Сөздердің қайсысы түбірлес сөздер

Өткенді қайталау • Дәстүрлі емес саяхат сабақ

Түбір мен қосымшаның жазылуы: «Білім еліне саяхат» сабақ жоспары

Бұл сабақта оқушылар түбір сөз бен қосымшаны ажыратып, сөз құрамын талдау арқылы байланыстырып сөйлеуді жеңілдетеді. Сондай-ақ қосымша жалғанғанда кейбір сөздердің соңғы дыбыстарының өзгеретінін (дыбыс алмасуын) практика жүзінде меңгереді.

Сабақтың мақсаты

  • Түбір сөзден қосымшаны ажырату.
  • Белсенділікті арттыру, байланыстырып сөйлеуді дамыту.
  • Қосымша жалғанғанда сөз соңындағы дыбыс өзгерісін түсіндіру.

Дамытушылық және тәрбиелік бағыт

  • Ойлау қабілетін дамыту.
  • Сауаттылыққа, ұстамдылыққа, әдептілікке баулу.
  • Жылдам ойлауға және білімді тиянақтауға үйрету.

Құрал-жабдық және байланыс

Көрнекілік: «Білім еліне саяхат» сызбасы, тест, семантикалық карта, балық макеті, карточкалар, сөзжұмбақ.

Әдістер: сұрақ-жауап, ойын, түсіндіру, жинақтау, талдау.

Пәнаралық байланыс: ана тілі, дүниетану, музыка.

Сабақтың барысы

I

Ұйымдастыру кезеңі

Сабақтың қандай пән екенін еске түсірейік:

Қазақ тілім — өз тілім, ана тілім, Абай, Мұхтар сөйлеген дана тілім. Қастерлейді ұл-қызым мәңгі сені, Болашағым, бақытым, дара тілім.

Бүгін қазақ тілі сабағына қонақтар қатысып отыр. Қонақтармен амандасып, сабағымызды бастайық.

Үлкенге де сіз, Кішіге де сіз. Сәлем бердік сіздерге, Құрметпенен біз.

Біліміміздің артып, сөз байлығымыздың молайғанын көрсету үшін бүгін «Білім еліне саяхат» жасаймыз. Саяхатқа шығар алдында дәптерді ашып, көркем жазу үлгісін орындап, күн ретін және «Сынып жұмысы» деп жазыңдар.

II

Өткенді қайталау: «Мектеп аялдамасы»

«Мектеп аялдамасы» білімдеріңді тексеру үшін карточкалар әзірлеген. Сұрақтарға жауап беріңдер, мысал келтіріңдер.

  1. 1) Түбір сөз дегеніміз не?
    Сөздің өзгермейтін, мағыналы бөлігі.
  2. 2) Қосымша дегеніміз не?
    Сөз тудыратын және сөзді байланыстыратын бөлшек.
  3. 3) Жұрнақ қалай жасалады?
    Түбірден кейін жалғанып, жаңа сөз жасайды.
  1. 4) Жалғау қалай жасалады?
    Түбірге де, жұрнақтан кейін де жалғанады; сөздерді байланыстырады.
  2. 5) Туынды сөз дегеніміз не?
    Түбірге жұрнақ жалғану арқылы жасалған сөз.
  3. 6) Түбірлес сөздер дегеніміз не?
    Бір түбірден жасалған бірнеше туынды сөздер.
III

Үй тапсырмасын тексеру

272-жаттығу: өлеңді көшіріп жазу, қарамен берілген сөздің түбірін табу, түбір сөздің соңғы дыбысы неліктен өзгергенін түсіндіру.

Шөп ішінен қаулаған Айырам атқұлақты. Жапырағы аумаған Ат құлағы сияқты.

Мысал: жапырақ → жапырағы

Қосымша жалғанғанда, кейбір түбір сөздердің жазылуы өзгеруі мүмкін.

«Білгірлер аялдамасы»: тест

Тестті алып, дұрыс жауапты белгілеңдер.

  1. 1) Қай сөзде түбір дұрыс белгіленген?

    а) балықшы    ә) кітапхана    б) балалар

  2. 2) Қай сөз дұрыс сөз құрамына талданған?

    а) домбырашы    ә) гүлдер    б) ойыншы

  3. 3) Сөздердің қайсысы туынды сөз?

    а) оқушы    ә) гүл    б) дәптер

  4. 4) Сөздердің қайсысы түбірлес сөздер?

    а) ойыншы, ойыншық    ә) қала, дала    б) қалам, дәптер

  5. 5) Қосымша жалғанғанда өзгерген сөзді тап.

    а) добы    ә) жібі    б) бұлақты

Бұл сабақта «қосымша жалғанғанда кейбір түбір сөздердің жазылуы өзгеретінін» қайталаймыз және бекітеміз.

IV

Қайталау бөлімі: «Тапқырлар аялдамасы» (сөзжұмбақ)

«Тапқырлар аялдамасы» сөзжұмбақ ұсынады. Мақсат — түбір мен қосымшаны нақты ажырату.

I бөлім: түбірді тап

  1. 1) Шаттық сөзінің түбірі
  2. 2) Үйшік сөзінің түбірі
  3. 3) Балалық сөзінің түбірі
  4. 4) Бірлік сөзінің түбірі
  5. 5) Дәріхана сөзінің түбірі

II бөлім: қосымшаны тап

  1. 1) Сотқар сөзінің қосымшасы
  2. 2) Көзбол сөзінің қосымшасы
  3. 3) Қаламқас сөзінің қосымшасы
  4. 4) Астық сөзінің қосымшасы
  5. 5) Ынтымақ сөзінің қосымшасы
  6. 6) Білгіш сөзінің қосымшасы
  7. 7) Аспаз сөзінің қосымшасы

Тірек буындар

шат қар үй бол бала бір тық дәрі қас мақ гіш паз

V

Оқулықпен жұмыс: «Шешендер аялдамасы»

Қазақ халқы шешендігімен де танылған. Шешендік өнер — халқымыздың асыл мұрасы.

Кітапты жастан оқы. Оқымай білім жұқпас, Білімсізден өнер шықпас.

Оқулықтың 97-бетін ашып, 273-жаттығуды орындаңдар (бір оқушы оқиды, тақтамен жұмыс).

Тақтадағы үлгілер

  • жіп → жібі
  • түп → түбі
  • доп → добы
  • кітап → кітабы
  • шөп → шөбі
  • тәртіп → тәртібі
  • қолғап → қолғабы

Назар аударайық

Бұл мысалдарда қосымша жалғанғанда түбірдің соңғы дыбысы өзгеріп, сөздің жазылуы да өзгереді. Мақсат — өзгерісті байқау және сауатты жазу.

Сергіту сәті: жұмбақ

Қыста жер бетін жабады, ал көктемде су болып ағады. Бұл не? Жауабы: қар

Жылдың қай мезгілі? Қыс.

Ойын: «Балық аулау»

Оқушылар дұрыс жазылған сөзді тауып «қармаққа іледі». Ойын сауатты жазуға және жылдам ойлауға жаттықтырады.

274-жаттығу

Мәтінді оқып, көп нүктенің орнына негізгі түбір сөздерді тауып жазыңдар. Сол сөздерді қатыстырып сөйлем құраңдар.

Топпен жұмыс (үлгі)

ақ → ағу, ағады, ағып

төк → төгу, төгеді, төгіп

бақ → бағу, бағады, бағып

275-жаттығу және өздік жұмыс

Жұмбақты шешіп, қарамен берілген сөздің түбірін табыңдар. Түбірдің жазылуындағы өзгерістің себебін түсіндіріңдер.

Айдалада ақ отау — Аузы, мұрны жоқ отау.

Дәптерге жазу үшін үлгі: ауыз → аузы, мұрын → мұрны.

«Мергендер аялдамасы»: семантикалық карта

Мергендер көздегенін дәл табады. Біз де семантикалық картаны толтырып, қосымшалардың қызметін бекітеміз.

Сөз -лық -дар -тар -ші
Оқу...
Адам...
Би...
Ағаш...
VI

Сабақты бекіту

«Білім еліне саяхат» барысында түрлі тапсырмалар орындап, білімімізді көрсеттік. Енді өз сыныбымызға оралайық.

Бүгінгі сабақта не істедік?

Саяхат жасадық, жаттығулар орындадық, сөзжұмбақ пен жұмбақ шештік, семантикалық карта және тестпен жұмыс жасадық, «Балық аулау» ойынын ойнадық.

Қай тақырыпты қайталадық?

Түбір мен қосымшаның жазылуын.

VII

Бағалау

Оқушылардың жауаптары, тапсырмаларды орындау сапасы, белсенділігі және сауаттылығы ескеріліп бағаланады.

VIII

Үй тапсырмасы және қорытынды

Үйге тапсырма: 276-жаттығу, 97-бет.

Білімді кім береді? Ұстаз.

Сабақтың аяқталуы

Сабақ «Ұстазым» әнімен аяқталады.