Технология обучения
Білім беру жүйесінің жаңаруы және мұғалімнің рөлі
Қазіргі таңда елімізде білім берудің жаңа жүйесі қалыптасып, әлемдік білім беру кеңістігіне кірігу бағыты күшейіп келеді. Бұл өзгерістер оқу-тәрбие үдерісіндегі елеулі жаңарулармен тығыз байланысты: білім беру парадигмасы өзгерді, мазмұны жаңарып, жаңа көзқарас пен жаңаша қарым-қатынас орныға бастады.
Қоғам талабына сай ұрпақ тәрбиелеу мен сапалы білім беруде мұғалімнің инновациялық іс-әрекетінің ғылыми-педагогикалық негіздерін меңгеруі ерекше маңызға ие. Ғылым мен техниканың қарқынды дамуы, ақпарат ағынының үдеуі білім беру мекемелерінің басты міндетін айқындайды: оқушының ақыл-ой әлеуетін қалыптастырып, қабілеті мен талантын дамыту.
Түйінді талап
Әр оқушыға қабілетіне қарай білім беріп, дербестікке, ізденімпаздыққа, шығармашылыққа тәрбиелеуге мүмкіндік беретін жаңартылған педагогикалық технологияларды жүйелі меңгеру қажет. Мемлекеттік стандарттар да оқу үдерісіне жаңа технологияларды енгізуді міндеттейді.
Педагогикалық технология ұғымы: түсінік және көзқарастар
Педагогикалық технология ұғымы әр зерттеушіде әр қырынан ашылады. Түсіндірме сөздіктерде технология белгілі бір істе, шеберлікте, өнерде қолданылатын амалдар жиынтығы ретінде сипатталады.
Б. Лихачев
Педагогикалық технологияны оқу үдерісіндегі белгілі мақсатқа бағытталған педагогикалық ықпал ретінде түсіндіреді.
В. И. Беспалько
Оқу үдерісін жүзеге асырудың мазмұндық техникасы ретінде анықтама береді.
М. Кларин
Белгілі мақсатқа жету жолындағы қисынды ілімдер, амалдар мен әдіснамалық құралдардың жүйелі жиынтығы және орындалу реті деп тұжырымдайды.
Мұғалім үшін маңыздысы — технологияны атау емес, оны мақсатқа сай таңдау, сабақ құрылымына үйлестіру және оқушының танымдық белсенділігін арттыруға қызмет еткізу.
Сыни тұрғыдан ойлау: мәні және не үшін қажет
География пәнін оқытуда тиімді тәсілдердің бірі ретінде «Оқу мен жазу арқылы сын тұрғысынан ойлауды дамыту» технологиясын қолдану маңызды. Бұл бағыт американдық ғалымдардың идеялары негізінде қалыптасқан.
Сыни ойлау — оқушының қоршаған ортаға, ақпарат әлеміне және өз әрекетіне сын көзбен қарап, талдау жасауын жетілдіру. Бұл стратегиялар қолданылғанда оқушы өзін бақылауға, салыстыруға, дәлелдеуге және қорытынды шығаруға үйренеді; білімді тек тыңдап қана қоймай, еңбегі арқылы ой елегінен өткізіп меңгереді.
Сыни ойлауды дамыту неден басталып, немен аяқталады?
Үдеріс ақпарат алудан басталып, қарастырылған мәселе бойынша шешім қабылдаумен аяқталады. Бұл тәсіл кез келген жас ерекшелігіне тән, алайда нәтижеге жету үшін сыни ойлауға қолайлы орта құру қажет.
Технологияның тиімділігі: оқушыға және мұғалімге берері
Оқушы үшін нәтижелер
- Пәнге деген жеке қызығушылығы оянады.
- Танымдық қабілеті, талдау және бағалау дағдылары дамиды.
- Әлеуметтік-мәдени құндылықтарды меңгеруге ықпал етеді.
- Шығармашылық жұмысқа баулиды.
- Өзіне деген сенімі артады, әлсіз оқушы ынталанады.
- Қосымша мәліметпен жұмыс істеп, өз бетімен ізденеді.
Мұғалім үшін нәтижелер
- Барлық оқушыны оқу үдерісіне тартуға мүмкіндік береді.
- Оқу-тәрбие үдерісін тиімді ұйымдастыруға көмектеседі.
- Оқушының жеке қабілетін айқындауға жағдай жасайды.
- Жылдам кері байланыс алып, білім олқылығын анықтайды.
- Оқушыны қысқа әрі нақты жауап беруге дағдыландырады.
Қолайлы сыни ойлау ортасында оқушы:
Мақсат қояды
Нақты міндетке бағытталып үйренеді.
Белсенді қатысады
Талқылауға еркін араласады.
Пікірді сыйлайды
Жолдасының ойын тыңдап, салыстырады.
Сұрақ қояды
Проблемалық сұрақтар арқылы тереңдейді.
Сараптайды
Бағалау мен дәлелдеуді меңгереді.
Қызығушылығы артады
Пәнге деген ынта тұрақтанады.
География сабағында қолдану: стратегиялар мен үлгі тапсырмалар
Сыни тұрғыдан ойлау технологиясы география сабағында бұрынғы білім мен жаңа ұғымдарды ұштастыруға мүмкіндік береді. Маңызды шарт — оқушыға ойланып-толғануға жеткілікті уақыт беру және ойын айту мәдениетін қалыптастыру.
8-сынып: «Табиғат зоналары» (қызығушылықты ояту)
Білім турнирі (сұрақ–жауап)
- Қазақстанның ең жақсы игерілген табиғат зонасы: орманды дала.
- Дала зонасының топырағы: қара және қызыл қоңыр.
- Егін шаруашылығы үшін шамалы пайдаланылатын табиғат зонасы: шөлейт.
- Үстірт, Бетпақдала, Сырдарияның оңтүстік жағалауында орналасқан сазды зона: шөл.
«Кім тез?» ойыны
Сөзжұмбақ шешу арқылы негізгі ұғымдарды бекіту.
Мағынаны тану және ой толғаныс
Географиялық диктант (толықтыру тапсырмасы)
- Өзендері түгелдей дерлік ______ суымен толығады. ______, ______, ______ өзендерінің суы тұрмыста ғана емес, өнеркәсіпте де пайдаланылады.
- Қазақстандағы ______ дала топырағының ______ жазығындағы ______ дала топырағынан айырмасы — ______ сортаң болып келеді.
- Дала зонасының өзендерінің деңгейі ______. Зонаны ______, ______, ______, ______, ______, ______, ______ және бірнеше шағын өзендер кесіп өтеді.
- Шөлейтте ______ және ______ шаруашылығы басым дамыған. Ойдым-ойдым суармалы жерлерде ______, ______ өсіріледі.
Венн диаграммасы / пікір-сайыс / 5 минуттық эссе
Ұқсастық пен айырмашылықты көрсету, жеке көзқарас қалыптастыру. Сабаққа ынтасы төмен оқушының 5–6 сөйлем жазуының өзі — оқу үдерісіне тартудың маңызды қадамы.
Кері байланыс (рефлексия)
Мен бүгін істей алдым
Маған қиын болды
Мені таң қалдырды
Қызықты болды
Мен енді істей аламын
Кесте арқылы бекіту (KWL)
| Не білеміз? | Не білгім келеді? | Не білдім? |
|---|---|---|
| Оқушының бастапқы білімі | Сұрақ, қызығушылық, мақсат | Қорытынды, жаңа түсінік |
Бұл тәсілдің құндылығы — баланың өз бетімен ізденіп, дәлелдеп үйренуі. Оқушы тыңдаушыдан ізденушіге, ойлаушыға, дәлелдеушіге айналады; мұғалім бағыттаушы әрі ұйымдастырушы рөлін атқарады.
Негізгі ұстанымдар және іске асыру шарттары
Оқыту мазмұнын жаңарту, әдістерді жетілдіру, мұғалім мен оқушы арасындағы қарым-қатынасты жоғары деңгейде ұйымдастыру — бұлардың бәрі жүйелі әрекетсіз іске аспайды. Оқу — адамның саналы өміріндегі басты әрекет, ал оқу әрекеті мұғалім басшылығы арқылы оқушының сана-сезімін дамытуға бағытталады.
Технологияның негізгі ұстанымдары
- Әлсін-әлі қайталау және кезеңдік бақылау
- Тіректерді пайдалану және түсінікті құрылым
- Қателерді түзетуге мүмкіндік беру
- Табысқа жетуге жағдай жасау
- Оқыту мен тәрбиенің бірлігі
- Жетістікті жария ету арқылы ынталандыру
Сабақтағы жетекші сұрақ
Стратегияны қай құрылымда қолдансақ та, мұғалім екі сұрақты назардан шығармауы тиіс: «Мен не үйретемін?» және «Оқушы нені үйреніп шығады?».
Топтық жұмыс және «Кубизм»
Мағынаны тану кезеңінде топқа бөлу арқылы сұрақтарды дайындап, «Кубизм» стратегиясымен орындатуға болады. Сұрақтарды үш деңгейде құрастыру оқушылардың ойлау тереңдігін арттырады.
Қорытынды: жаңа технологияны меңгерудің мәні
Жаңа педагогикалық технологияларды меңгеру мұғалімнің интеллектуалдық, кәсіптік, адамгершілік және рухани қасиеттерінің қалыптасуына оң әсер етеді. Ол өзін-өзі дамытуға, оқу-тәрбие үдерісін тиімді ұйымдастыруға және білім сапасын арттыруға мүмкіндік береді.
Сонымен бірге жаңа технологияларды енгізу нәтижесі мұғалімнің кәсіби біліктілігіне тікелей байланысты. Инновация жүйелі әрі мақсатты жүргізілгенде ғана нәтижелі болады. Дегенмен материалдық-техникалық базаның жеткіліксіздігі және кадрлық әлеуеттің төмендігі секілді кедергілер де кездеседі.
Түйін
Саналы әрі сапалы білімге жетудің маңызды шарттарының бірі — оқу орындарында заманауи технологияларды дер кезінде қабылдап, бейімдеп, тиімді пайдалану. Бұл — әрбір ұстаздың кәсіби жауапкершілігі.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Білім беру мекемелері қызметкерлерін ақпараттық-коммуникациялық технология саласы бойынша біліктілігін көтерудің ғылыми-әдістемелік негіздері. Алматы, 2006.
- ҚР 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы. «Егеменді Қазақстан», 28 желтоқсан, 2003.
- Беспалько В. П. Слагаемые педагогические технологии. Москва, 1989.
- Кларин М. В. Технология обучения: идеал и реальность. Рига, 1999.
- Акитбаев Е. Т. Жеке тұлғаның шығармашылық дарындылығын дамыту жолдары. 2006.
- «География және табиғат» ғылыми-педагогикалық журналы, №1–3, 2012.
- Жүнісханов Қ. Бәсекелестікке қабілетті тұлға тәрбиелеу. 2008.
- «Оқыту-тәрбиелеу технологиясы» журналы, 2010 №3; 2011 №5, №10.