Жібек Жолы, Қытайдан Жерорта теңізіне дейін
Ұлы Жібек жолы: құрлықтарды жалғаған сауда мен өркениет арнасы
Байырғы заманда жердің түкпір-түкпірінде өмір сүрген халықтар бір-бірімен сауда байланысын орнатты. Әуелде бұл қажетті заттарды айырбас жасау арқылы жүзеге асса, кейін ақша айналымы қалыптасып, елдер мен қалаларды тоғыстырған базарлар, жәрмеңкелер және сауда жолдары пайда болды. Жолдар бір-бірімен ұласып, Шығыс пен Батысты, Оңтүстік пен Солтүстікті жалғап, жаңа аймақтарды өзара ықпалдастырды.
Айырбастан ақшаға дейін: сауданың кеңеюі
Алғашқы кезеңде айырбасқа түскен бұйымдар сан алуан болды: асыл тастар, алтын-күміс, тұз, шипалы өсімдіктер, мал, сәйгүлік аттар, бағалы аң терілері, қола мен темірден жасалған бұйымдар, мата, азық-түлік және басқа да тауарлар. Уақыт өте ақшаға негізделген сауда орнығып, тұрақты орталықтар қалыптасты.
Ерте дәуірдегі негізгі бағыттар
Ұлы Жібек жолына дейін-ақ кейбір тармақтар белсенді жұмыс істеді. Солардың ішінде лазурит жолы, нефрит жолы және құндыз жолы ерекше орын алды.
Лазурит жолы
Памир тауларында өндірілген лазурит тасы Мысыр, Иран, Вавилонға тасымалданды. Бұл өңірлерде лазурит аса қадірлі саналып, жоғары бағаланған.
Нефрит жолы
Қытай патшалары мен ақсүйектеріне арналған зергерлік әшекейлерге қажет нефрит Қашқардан Қытайға жеткізілді.
Құндыз жолы
Бағалы аң терілері түрлі елдерге таралып, сұранысы жоғары тауар санатына айналды.
Дала жолы
Б.з.д. I мыңжылдықтың ортасында іске қосылған бағыт арқылы Қытай жібегі мен Иран кілемі тасымалданды.
Ұлы Жібек жолының қалыптасуы және атауы
Б.з.б. II ғасырдың ортасында Еуропа мен Азияны байланыстыратын Ұлы Жібек жолы қалыптасты. Ол Қытай мен Еуропа елдерінің арасын жалғаған керуен жолдары жүйесі еді. Бұл жолдың «Ұлы Жібек жолы» деген атауы ежелгі дәуірден келе жатқан ұғым емес: 1877 жылы оны ғылыми айналымға белгілі неміс географы Фердинанд фон Рихтхофен енгізді. Атаудың негізінде сауданың басты өнімі — Қытайдан шығарылған жібек мата тұрды.
Тірі ағзаның қан тамырындай жүйе
Ұлы Жібек жолы бүкіл құрлықты «қоректендірген» байланыстар желісі іспетті қызмет атқарды: ол Еуропа мен Азия халықтарының қарым-қатынасын күшейтіп, сауда-саттықты ғана емес, ғылымды, мәдениетті, діни түсініктер мен салт-дәстүрлердің қалыптасуын да жеделдетті.
Қазақстан аумағындағы бағыттар және қалалардың гүлденуі
Ұлы Жібек жолы ежелгі Қазақстан жері арқылы да өтті. Негізгі бағыт Тянь-Шань сілемдерімен, Сырдария, Талас, Шу, Іле аңғарлары арқылы Қытайға ұласты. Тағы бір бөлігі Яқсарт, Сейхун деп аталған Сырдария бойын, әрі Орал (Жайық) өзенін жағалай өтіп, Қаратеңіз маңы, Византия және Батыс Еуропаға дейін созылды. Негізгі күре тамырдан Орталық Қазақстан далаларына, Сарыарқа мен Ертіске, Алтай мен Моңғолияға қарай тарамдалған жолдар тарады.
Жол бойындағы ірі қалалар
- Исфиджаб
- Усбаникент
- Отырар
- Түркістан
- Тараз
- Сауран
- Сығанақ
- Сарайшық
- Жаңакент
Көшпелі және отырықшы әлемнің тоғысуы
Бұл өңірлерде сақтар, үйсіндер, қаңлылар, кейінірек түргеш, қарлұқ, оғыз, қыпшақ, қимақ сияқты көне түркі тайпалары мекендеді. Отырықшы қалалар мен көшпелі далалық өмір салтының өзара ықпалы саудаға да, мәдени алмасуға да серпін берді.
Археологиялық олжалар: халықаралық сауданың дәлелі
Қазақстанның ортағасырлық қалаларында жүргізілген қазба жұмыстарынан археологтар Қытай мен Византия, Иран мен Үндістан теңге сарайларында соғылған теңгелер мен ділдәләрді тапты. Сонымен бірге жергілікті шеберлер жасаған бұйымдармен қатар, керуендер арқылы келген заттар да көптеп кездесті.
Талхир қазбаларының айғағы
Алматы маңындағы ежелгі Талхир қаласының орнын қазу кезінде Иранда жасалған қола табақ, қытай фарфоры және жапон фаянс тостағанының сынығы табылды. Әсіресе ою-өрнек пен көркем суреттері аса нәзік орындалған табақ зерттеушілердің ерекше қызығушылығын тудырды.
Жапон фаянсы
Қызыл түсті тостаған сынығының ішкі-сыртқы бетінде айдаһар, тау мен теңіз, алтын киім киген ер адам мен әйел бейнелері көрініс тапқан.
Қола айналар
Таяу Шығыс пен Қытайдан кең тараған айналардың сырт жағына гүлді өрнектер, ұшып бара жатқан тырналар бейнесі салынып, араб жазулары түсірілген үлгілер де кездескен.
Ескертпе
Батыс Қазақстаннан табылған түйме және қоладан жасалған құмыра (Греция, б.з. I–IV ғғ.) да жол бойындағы мәдени байланыстардың кеңдігін көрсетеді.
Керуен жүгі: тауарлар мен тірі байлық
Ұлы Жібек жолы бойымен Ферғананың әйгілі жүйрік аттары, араб және түрікмен арғымақтары, түйе мен піл, арыстан мен керік, сілеусін мен қарақұйрық, сұңқар мен қаршыға, тауық пен тотықұс, тіпті түйеқұсқа дейін сауда үшін алып өтілген. Сонымен қатар қант, жүзім, шабдалы, қауын сияқты дақылдар мен азық-түлік түрлері де кең таралды.
Фирдаусидің бейнелі сөзі
Сансыз қымбат жүк тиелген,
Мыңдаған алып түйелер.
Жүз сары нарға дирхем артса,
Қырық нарға динар жегілген.
Ең керемет мускус пен алойыны,
Ғажап жібек маталарды,
Иран мен Мысыр керуені артқан —
Тағы бар отыз түйесі.
Өнер мен діннің таралуы: мәдени ықпалдастық
Бұл жолмен тауарлармен бірге ортағасырлық өнер түрлері — сәулет, мәдениет, әуен мен би, көркем қойылымдар да кең тарады. Иран, соғды, түрік бишілері мен әртістері Қытайдың хореографиялық мәдениетінің дамуына зор үлес қосты.
Ұлы Жібек жолы бойымен дін өкілдері де өз уағыздарын алыс елдерге жеткізді. Орта Азия мен Шығыс Түркістан арқылы будда діні Үндістаннан Қытай, Корея, Жапония халықтарына тараса, христиандық Сирия, Иран, Арабия өңірлеріне енді.
Қорытынды
Еуропа мен Азияны, Шығыс пен Батысты ұштастырған Ұлы Жібек жолы алыс-жақын елдердің өзара байланысын жеңілдетіп, түрлі мәдениеттердің дамуына жол ашты. Қазақ даласындағы отырықшы қала тұрғындары мен көшпелі тайпалардың өзара ықпалы тұрмыс деңгейін жақсартып, білімнің өрістеуіне, қолөнердің өркендеуіне және адамзат мәдениетінің байи түсуіне елеулі үлес қосты.