Қазақ тілі мен қазақ әдебиетінің үзілмес сабақтастығын тарихпен ұштастыра отырып, тамаша спектакльдер қою қазақ тілі пәнінің ұстазына қойылатын міндет
Ұстаздың педагогикалық әрекетінің мақсаты мен міндеті
Қырық бес жыл ұстаз болсаң да, қырық бес минуттық сабаққа дайындал деген қағиданы ұстанған аға буынның үлгі-өнегесі бүгінгі ұстаздарға да бағыт-бағдар болуы тиіс.
Негізгі міндет
Оқу мен тәрбие саласындағы мұғалімнің ең маңызды міндеті — талабы таудай, дарынды жеке тұлғаны танып, тауып, оны жүйелі түрде дамытып, кемелдендіріп шығару.
Мақсат пен міндетті жүзеге асыру құралдары
Қазақ тілі
Қазақ тілін оқытудың басты мақсаты — оқушының тілдік сезімін дамыту, сөздің дәлдігін, ойдың анықтығын қалыптастыру.
Әдебиет
Әдебиеттің мақсаты — азаматтық және адамгершілік тәрбие беру, ой-өрісті кеңейту, алған өнегені өмірде қолдануға үйрету. Әдебиет — рухымыздың тәрбиешісі.
Тәжірибеге негізделген оқу
Сабақта бала білімді дайын күйінде емес, тәжірибе арқылы өзі алуы керек. Мұғалімнің міндеті — жұмысты шағындап ұсыну, оқушы әрекетін мақсатқа қарай бағыттап, түзетіп отыру.
Заманауи технологиялар
Мақсаттың орындалуын қамтамасыз ету үшін сабақта бүгінгі талапқа сай, нәтижесін көрсетіп жүрген жаңа технология элементтерін жүйелі түрде қолдану қажет.
Жүзеге асыруға қажетті жағдайлар
Эмпатия және түсіну
Ұстаз әр оқушының жасына, біліміне және жеке ерекшеліктеріне қарамастан, оның жан дүниесін, күйзелісін, қиындық туғызатын жағдайларын терең түсініп, бірге қиналып, бірге қуана алуы керек. Осындай рухани жақындық болмаған жерде сапалы білім де, салиқалы тәрбие де толық қалыптаспайды.
Деңгейлік мүмкіндікті ескеру
Жұмыстың орындалуын қадағалаудан бұрын, әр оқушының қабілеті мен мүмкіндігін анықтап, деңгейін зерделеу қажет.
Тәрбиелік мәнді өзі табуға баулу
Көркем шығармаларды талдауда оқушыны дайын қорытындыға емес, тәрбиелік құндылықтарды өздігінен ашуға жетелеу маңызды.
Ұстаз тұлғасы — негізгі өлшем
Баланың бойынан көргіміз келетін жақсы қасиеттер ең алдымен мұғалімнің өз болмысынан табылуы тиіс. Қазіргі мұғалім тек сабақ берумен шектелмей, білімін үздіксіз шығармашылықпен жетілдіріп отыруы керек.
Аргумент 1: Халықтық тәрбиені оқыту өзегіне айналдыру
Бүгінгі таңда өзекті мәселе ретінде ұсынарым — балаларды оқытуда халықтық тәрбиені басты назарға ала отырып білім беру. Көп жағдайда бұл ұғым қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімінің ғана міндеті сияқты көрінеді. Алайда шын мәнінде халықтық тәрбие — мектептегі барлық қызметкердің ортақ жауапкершілігі.
Пәнаралық мүмкіндіктер
- Есеп сабағын салт-дәстүрмен, тұрмыстық тәжірибемен, үй шаруасындағы өлшемдермен байланыстыру.
- Бастауыштан бастап әдеп пен әсемдікке баулитын сабақтар арқылы қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру.
- Жоғары сыныптарда қыз бен жігіттің сыйластығы, ата-енені құрметтеу, бала тәрбиесі секілді өмірлік мәні бар тақырыптарды талқылау.
- Сөйлеу мәдениеті, сырт келбет пен өзін ұстау әдебі туралы түсініктерді жүйелеу.
Халықтық тәрбиені осылай дұрыс арнаға қою арқылы өсіп келе жатқан ұрпақтың өз ұлтына деген мақтаныш сезімін күшейтіп, өзге ұлттарға құрметпен қарауын қалыптастыруға мүмкіндік туады. Халық даналығы баланың жан дүниесіне мән береді: еркіндігін шектемеуді, жасытпауды, ынтасын өшірмеуді ұсынады. Осы дәстүрден өр мінезді, намысты азамат тәрбиелеудің жолын үйренеміз.
Халықтық сөздің қуаты
Қаз дауысты Қазыбек бидің қазақ пен қалмақ арасындағы келіссөзде айтқан сипаттамасы көпшілікке жігер беріп, ұлттық рухты көтереді:
Біз қазақ мал баққан елміз, бірақ ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз. Елімізден құт-береке қашпасын деп, найзаға үкі таққан елміз. Ешбір дұшпан басынбаған елміз, басымыздан сөзді асырмаған елміз. Досымызды сақтай білген елміз. Атадан ұл туса, құл боламын деп тумайды, анадан қыз туса, күң боламын деп тумайды.
Қазақтың қарым-қатынас мәдениеті — кішкентайдан бойға сіңірілетін өз алдына мектеп: туысқан-бауыр, ата мен бала, құда-жекжат, қыз бен жігіт, қайын мен жеңге арасындағы сый-құрмет — тәрбиенің тірі үлгісі. Бұл құндылықтар оқушы мектеп табалдырығын аттаған сәттен бастап санасына жүйелі түрде сіңірілуі керек. Сонда ғана ұлттың ертеңі нық болады.
Аргумент 2: Қазақ тілі мен әдебиетте ақпараттық технологияны тиімді қолдану
Бүгінгі күні адам болашағы оның алған білімінің сапасына, көлеміне және ойлау деңгейіне тікелей байланысты. Сондықтан жаңа ұрпақтың жаңаша ойлауына, біртұтас дүниетанымының қалыптасуына ықпал ететін білім мазмұнын құру — білім беру жүйесінің өзекті міндеттерінің бірі.
Электрондық оқулық және цифрлық тапсырмалар
- Оқушы тест пен бақылау жұмысы арқылы білімін бірден бекітіп, өз-өзін тексере алады.
- Өзіндік оқу дағдысы қалыптасып, білімін көтеруге ынталанады.
- Тест, бақылау және тәжірибелік тапсырмаларды цифрлық форматта әзірлеу тұрақты тәжірибеге айналады.
Көрнекілік пен бақылау мүмкіндігі
Компьютер сабақта оқыту құралы ретінде, сондай-ақ дәстүрлі әдіс-тәсілдерді толықтырушы ретінде қызмет етеді: графикалық сызба, кесте, диаграмма, слайд, сурет және бейнематериалдарды қолдануға жол ашады. Ең маңыздысы — мұғалім әр оқушының сабақ барысында қандай жұмыс атқарып отырғанын нақты бақылай алады.
Мұндай жағдайда мұғалімнің тек баяндаушы рөлі азайып, оқушының дербестігі, ізденісі артады. Бұл шығармашылық қабілеттерді дамытуға да ерекше ықпал етеді.
Аргумент 3: Мәдениет, тіл және ойлау құндылықтарын біртұтастықта қарастыру
Ғаламдану жағдайында ұлттық құндылықтарды сақтау — ұлттық сананы сақтау күресі. Бұл күрес мәдениет, тіл және ойлау сияқты іргелі құндылықтардың беріктігіне келіп тіреледі. Осы үшеуі — халықтың рухани дамуының тірегі.
Білімнің ұлттық жүйесі
Білім беру ұлттық мақсаттың тұтастығын түсінуге, оны қорғауға және орындауға ішкі сенім қалыптастыруға қызмет етуі тиіс. Ұлттық білім жүйесін қалыптастыру — ұлттық дәстүрлерді сыртқы кері ықпалдардан қорғаныс ретінде біліммен сабақтастыра пайдалану деген сөз.
Әдебиетке көзқарас
Ақын, педагог Жұмаш Сомжүрек «Әдебиет — рухани әке» атты еңбегінде әдебиетті адамның рухына жетекші күш ретінде қарастыру қажеттігін айтады. Әдебиетті «жанның әкесі», «рухтың тәрбиешісі» деп ұғыну — бүгінгі мектептің де, ұстаздың да жауапкершілігі.
Қазақ тілі мен қазақ әдебиетінің үзілмес сабақтастығын тарихпен ұштастырып, сахналық қойылымдар мен жобалық жұмыстар арқылы оқушының танымын тереңдету — пән ұстазының маңызды міндеттерінің бірі.
Аргумент 4: Оқушының өзіндік сөйлеу стилін қалыптастыру
Жалпы білім беретін мектептің басты мақсаты — дара тұлғаның дамуына жағдай жасау. Сол тұлғаның негізгі көрсеткішінің бірі — сөйлеу әрекетін еркін меңгеруі: өз ойын ашық айтуы ғана емес, сонымен қатар өзіндік сөйлеу стилінің қалыптасуы.
Әрекет арқылы үйрену
Ана тілі сабақтарында білім тәжірибе арқылы игерілуі қажет. Мұғалім оқушыға тапсырманы кезең-кезеңімен ұсынып, бағытын мақсатқа қарай түзеп отырады.
Көркем мәтінді талдау және дербес пікір
Көркем шығарманы талдау барысында оқушы құндылықтарды өзі ашады, көзқарасын мүдірмей, қорғанбай, ашық әрі анық жеткізуге үйренеді. Бүгінде оқушылардың барлығы бірдей көркем шығарманы тұрақты оқи бермейтінін де ескеру керек. Сондықтан талдауды әр оқушының деңгейіне сай ұйымдастырып, әртүрлі интерпретация жасауға мүмкіндік берген дұрыс.
Мәтін таңдаудың өлшемі
Талдауға ұсынылатын шығармалар оқушыға ой салатын, рухани-адамгершілік қасиетін байытатын, өмірлік жағдаяттарды шешуге жетелейтін мазмұнда болуы керек.