Қазақ қыздарының тағдырын көрсету

Автор

Міржақып Дулатов 1885 жылы 25 қарашада бұрынғы Торғай облысы Жангелдин ауданындағы Қызбел өңірінде дүниеге келген. Ол қазақ әдебиетінде тұңғыш романның авторы ретінде танылды.

Шығарманың тақырыбы

Романда ХХ ғасырдың басындағы қазақ даласында жиі кездескен әлеуметтік құбылыстар суреттеледі: жас қыздардың қалың малға сатылуы, сүймеген адамға ұзатылуы және теңдік үшін күресі.

«Бақытсыз Жамал» романы 1910 жылы Қазанда басылып шыққан.

Әдеби жанр және эпикалық түр

Әдеби жанр

Шығарма — эпос табиғатындағы проза: өмір шындығын кең қамтып, адам мінезін терең ашуға бағытталған күрделі жанр.

Эпикалық түр

Кең тынысты баяндауымен, алуан тағдыр мен заман шындығын көлемді суреттеу тәсілімен шығарма роман сипатын айқындайды.

Алғашқы әдеби пікір

Ахмет Байтұрсынов роман туралы: «Қазақта бұрын роман жоқ еді. Біздің арамызда қазақша бірінші роман жазған Міржақып Дулатов болды», — деп атап өткен.

Шығарманың идеясы

Романның идеясы — сол дәуірдің шынайы болмысын көрсету және сол шындық арқылы оқырманды ойландыру. Автор қазақ қыздарының тағдырын алға шығарып, қоғамдағы әділетсіздік пен теңсіздікке назар аударады.

Композициялық құрылым

Басталуы

Көкталды қыстаған Құрман атаның ауылы жайлауға көшіп, көптен көріспеген ел қуанысып жатқанда ауылға екі адам келеді. Ертесінде ауылға «крестьянский начальник» түсіп, жұрт соны тамашалайды. Сол топ ішінде біреу Сәрсенбайға «Шолпан жеңгем тақия тігіп беретін тапты» деп сүйінші сұрайды.

Дамуы

Автор оқиғаны өрбітпес бұрын Сәрсенбайдың болмысын танытады: оқымаған, момын адам. Бәйбішесі Қалампыр бала көтермей, бір күні «қу бас» деген сөз естіп, Сәрсенбай екінші рет үйленуге бел буады. Ағайынды жинап, Жарас молданың Шолпан атты қызын алады. Сәрсенбай 45-ке, Шолпан 17-ге келгенде Жамал дүниеге келеді. Тұңғыш баласы болған соң, Сәрсенбай үлкен той жасайды.

Байланысы

Жамал — көп күткен перзент болғандықтан, әкесі оны бетінен қақпай, ұл балаша тәрбиелейді. Бірде Сәрсенбайдың үйіне молда келгенде, әкесі қызын «Жамалжан» деп жұмсайды. Молда «Мырзаңызға қыздың есімін қойғансыз ба?» деп таңырқап, қызға тұлым қойып, оқыту керектігін ескертеді.

Кейін Сәрсенбай Ғазиз есімді татар оқытушысын ұстап, Жамалды оқытады әрі қызша киіндіреді. Қалампыр сырттай жаны ашыған кейіп танытқанымен, іштей тоқалдың қызын жақтыра бермейді. Ғазиз Жамалдың зеректігін байқап, сабақтан кейін алып қалып, әріп таныта бастайды. Жамал қазақтың қисса-жырларын жатқа айтатын деңгейге жетеді.

Шиеленісі

Сәрсенбай болыстыққа сайлауға түсіп, жеңіліп қалады. Шығын мен намыс күйзелтіп жүргенде, болыспен құда Байжан таз Жұман баласына қыз іздеп, Сәрсенбаймен құда болады. Жамал есейген сайын атастырылған жарының жаман, таз, ақылсыз екенін аңғарады. Көңілін бөлмек болып жиын-тойға жиі барады. Сол тойлардың бірінде Ғалимен танысады.

Шарықтау шегі

Ғали мен Жамалдың арасында махаббат пайда болып, олар хат алысып жүреді. Ақыры екеуі қашып кетіп, қаладағы саудагер досы Фатихолла байдың үйін паналайды. Іздеушілер маза бермеген соң Ғалидың нағашылары жаққа кетеді. Онда Ғали кенеттен ауырып, 13 күннен кейін бейсенбі күні түс кезінде дүниеден өтеді. Жамалды анасы келіп алып кетеді. Ғалидың өлімі Жамалдың Байжан босағасына баруына себеп болады.

Шешімі

Байжанның үйінде Жамал бақыт таппайды. Бір боранды түнде қалаға жетіп, Фатихолланың үйінде самауыр қайнатсам да, Байжанның қорлығынан құтылсам деген үмітпен жолға шығады. Алайда боранда адасып, қайғылы қазаға ұшырайды.

Кейіпкерлер келбеті

Жамал

Негізгі кейіпкер. Сауатты, саналы, өз тағдыры үшін күресуге дайын қыз. Бақыт жолында қандай қиындық болса да тайсалмайтын қайсар мінезімен көрінеді.

Ғали

Медресе бітірген, мұғалімдік қызмет атқарған, кейін саудамен айналысқан ынталы жігіт. Сүйгені үшін жанын құрбан етуге дейін барады.

Сәрсенбай

Жүздеген жылқысы, үш жүздей қойы бар дәулетті, момын адам. Байлықтың буымен болыстыққа таласып, көп шығынға батады, бірақ сайланбай қалады. Кейін өзіне тірек іздеп, болыстың інісі Байжанмен құда болуды ойлайды.

Байжан

Қатал, құбылмалы мінезді адам. Романда әлеуметтік үстемдік пен күш көрсету сипатының көрінісі ретінде беріледі.

Әдеби-теориялық ұғымдар

«Тақия тігіп беретін» — қыз балаға қатысты айтылатын тіркес.
«Мырзаңыздың есімі кім?» — ұл балаға (ер адамға) қатысты қолданыс.
Шығармада суреттеу және жұмбақтау тәсілдері кездеседі.
Мақал-мәтелдер мол қолданылады. Мысалы: «Үмітсіз — шайтан», «Мал бітпес жігіт болмас, құрарына қара; ұл таппас қатын болмас, тұрарына қара».

Түсіндірме сөздік

Һәм: және
Һеш: ешбір
Мұқтаж: қажет
Ғибрат: үлгі-өнеге
Уағда: уәде, сенім

Қорытынды

Шығарманың негізгі түйіні — өз сүйгені мен ар-намысы үшін күрескен жас қыздардың қасіретті тағдырын көрсету. Роман оқырманды әлеуметтік әділетсіздік туралы ойлануға жетелейді әрі тәрбиелік мәні жоғары мәселелерді көтереді.

Қазіргі әдеби үдерісте осы тақырыптың жаңғырығы ретінде Бейбіт Сарыбайдың «Бақытты Жамал» атты шағын хикаяты аталады. Бұл хикаят Республикалық «Алтын тобылғы» байқауында 135 шығарманың ішінен бірінші орын алған.

Мәлімет

Жамбыл облысы, Шу ауданы, Мойынқұм ауылы, Мойынқұм шағын орталықты орта мектебінің қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің оқытушысы: Тургинбаева Айжан Мухановна.