Мұқағали Мақатаевтың өмірі мен шығармашылығы Мұқағали дауысын бейнефильмнен тыңдау
Сабақ туралы қысқаша мәлімет
- Өңір / оқу орны
- Батыс Қазақстан облысы, Орал политехникалық колледжі
- Пән
- Қазақ тілі мен әдебиеті
- Оқытушы
- Гильманова Нурия Кадемовна
- Сабақ тақырыбы
- Мұқағали Мақатаевтың өмірі мен шығармашылығы
Сабақ мақсаты
Білімділік
Сезіммен өлең өрген жыр әлемі — Мұқағали Мақатаевтың өмірі мен шығармашылығын жан-жақты түсіндіру. Оқушылардың өздері оқып танысқан өлеңдері арқылы ақын мұрасына қатысты деректерді жүйелеп, танымдық көзқарасын қалыптастыру және шығармашылыққа баулу.
Дамытушылық
Поэзияға сүйіспеншілікті арттыру, мәнерлеп оқу дағдыларын жетілдіру, ойлау қабілетін дамыту және талдау жасау мәдениетін қалыптастыру.
Тәрбиелік
Ізгілікке, адамгершілікке, достыққа, шығармашылыққа және ізденімпаздыққа тәрбиелеу; сөз өнерін құрметтеуге бағыттау.
Әдістемелік негіз
Көрнекілігі
- Ақынның суреті
- Интерактивті тақта
- Нақыл сөздер, слайд көріністері
Сабақ форматы
- Сыни тұрғыдан ойлауды дамыту сабағы
- Интеграцияланған сабақ (әдебиет + театр + әуез + көркемсурет + сөз өнері)
- Пәнаралық байланыс: музыка, тарих, бейнелеу өнері
Қолданылатын әдістер
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру
- Сәлемдесу, оқушыларды түгендеу
- Аудитория тазалығын тексеру
II. Үй тапсырмасын тексеру (ой қозғау)
«Нені білеміз?» стратегиясы арқылы өткен тақырыпты қайталау және Жұбан Молдағалиевтің өмірі мен шығармашылығына шолу жасау.
- 1 Жұбан Молдағалиевтің өмірі мен шығармашылығы
- 2 «Мен қазақпын» поэмасы
- 3 «Кәрі қыран» поэмасы
Үй тапсырмасы қорытындыланады.
III. Қызығушылықты ояту (психологиялық кезең)
Мұғалім оқушылардың көңіл күйін анықтауға бағытталған шағын тапсырма ұсынады: тақтадағы көңіл күй бейнелеріне қарап, стикерге өз көңіл күйін білдіретін сурет салады.
IV. Мағынаны тану
Бүгінгі тақырып: Мұқағали Мақатаевтың өмірі мен шығармашылығы. Сабақта ақынның дауысын бейнефильмнен тыңдау ұсынылады.
Негізгі мақсат — ақын өміріндегі деректерді құр тізбектеу емес, олардың поэзиядағы лирикалық нәзіктік, философиялық тереңдік, азаматтық үн сияқты қасиеттермен байланысын ашу.
Кіріспе: Мұқағали Мақатаевтың өмір жолы
Туған жері мен балалық шағы
Мұқағали (Мұқаметқали) Сүлейменұлы Мақатаев 1931 жылы 9 ақпанда Алматы облысы, Нарынқол ауданындағы Қарасаз ауылында дүниеге келді. Әулеттегі тұңғыш бала — Мұқағали. Балалық шағы соғыс жылдарының ауыртпалығымен тұспа-тұс келді. Ол 10–11 жасынан бастап өлең жаза бастайды.
Отбасы
Жұбайы — Лашын Әзімжанова. Тұңғыш қызы Ләззат 1949 жылдың желтоқсанында туып, 1950 жылы көктемде суық тигеннен қайтыс болған. Екінші қызы Майгүл 1951 жылы дүниеге келді; 1962 жылы Алматыға көшкеннен кейін жол апатынан қаза табады. Бұл оқиға ақынға аса ауыр соққы болып тиеді. Майгүлге арналған өлеңдер топтамасы бар. Қалған балалары: Жұлдыз, Айбар, Алмагүл, Шолпан.
Білімі мен қызметі
Ақын орыс және неміс тілдерін жақсы меңгерген. 1948–1949 жылдары ҚазМУ-дің филология факультетінде оқыды. Кейін К. Маркс атындағы кеңшарда (қазіргі Текес өңірі) ауылдық кеңестің хатшысы болды, мектепте мұғалімдік етті. 1952–1962 жылдары Қарасаздағы бастауыш мектепте орыс тілі пәнінен сабақ берді. 1970 жылы Жазушылар одағына мүшелікке қабылданып, 1973–1974 жылдары Мәскеудегі Әдебиет және өнер институтында оқыды.
Шығармашылық мұрасы
Тұңғыш өлеңдері: «Қырман басында», «Қойшы бала — Әкітай», «Інімнің ойы», «Шебер». Өлеңдегі ұстаздарының бірі — Қасым Аманжолов.
Кейінгі поэма-толғауларының қатарында: «Ақ қайың әні», «Ару-ана», «Аққулар ұйықтағанда», «Мавр», «Қарындастар», «Чили — шуағым менің», «Шекарада», «Большевиктер», «Өмірдастан», «Арман», «Шолпан», «Досыма хат», «Отаным, саған айтам», «Райымбек! Райымбек!», «Қашқын», «Моцарт. Жан азасы».
Лирика көлемі
650-ден астам лирикалық өлеңі бар. Оның поэзиясында адам өмірінің мәні, әсемдік пен сұлулық, тазалық, ерлік, елдік және туған жер тақырыптары терең толғаныспен өріледі.
Ақынның болмысы
Мұқағали — ақын ғана емес, жазушы әрі драматург. Ол жалған сезім мен жылтырақ сөзге бой алдырмай, поэзияны шындықпен суарды. Ақын 1976 жылы 27 наурызда 45 жасында Алматы қаласында дүниеден өтті.
Мен жырламаймын — сырласамын,
Сыры бір замандаспен мұңдасамын.
Көгендеп жыр қосағын
Келмейді жазағым...Тіпті де мен емес-ті,
«Мен» дегенім...
Өзгенің жаны-сырын ұғу үшін,
Өзімді зерттегенді жөн көремін.
Шығармашылық тереңдік: басты өзек
Философиялық және психологиялық қабат
Мұқағали поэзиясында философиялық тереңдік пен адамның ішкі жан күйзелісін бейнелеу басым. Шығармашылық тінінің маңызды бөлігі — өзін-өзі тану, өз болмысын зерттеу арқылы өзгенің сырын ұғуға ұмтылыс.
«Өмірдастан» толғауы
«Өмірдастан» топтамасында жесір жеңге — Дариға образы арқылы тылдағы халық өмірі, адамдық пен азаматтық, адалдық, ар-намыс, рух пен нәпсі арасындағы толассыз күрес психологиялық шиеленіс арқылы шебер суреттеледі.
«Моцарт. Жан азасы» — реквиемдік кеңістік
«Моцарт. Жан азасы» — пәлсапалық мазмұны мен психологиялық тіні бөлек, өзгеше туынды. Ол төрт бөлімге жинақталған: «Табыт үні», «Халық үні», «Жесірлер үні», «Бесік жыры». Мұнда бірде табыт, бірде ана, бірде жер-бесік атынан өмір мен өлім туралы философиялық пайымдаулар айтылады. Ақын Моцарт тағдырын тілге тиек ете отырып, өмір туралы оптимистік рухты және әр адамның жан түкпіріндегі арман-әнді жеткізеді.
Оқушылармен жұмыс: тапсырмалар мен сұрақтар
Топ 1 — «Ақындар»
Мұқағали поэзиясын жатқа оқу, мәнерлеп жеткізу, өлеңнің интонациялық бояуын табу.
Топ 2 — «Әншілер»
Мұқағали сөзіне жазылған әндерді тыңдау және орындау; поэзия мен әуез байланысын пайымдау.
Топ 3 — «Жазушылар»
«Еркін жазу» стратегиясы: «Мұқағали туралы нені білдім?» тақырыбында қысқа рефлексия жазу.
Эвристикалық жобалау: пікір айтуға арналған сұрақтар
I топ — «Ақындар»
«Жұмыр жердің қай түкпіріне барсақ та, Мұқағали алдымыздан шығатындай әсер бар. Неге?»
Ақын туралы пікіріңді, болжамыңды айт. Сен не дер едің?
II топ — «Әншілер»
«Өлсе өлер Мұқағали Мақатаев, өлтіре алмас өлеңді алайда ешкім...»
Осы жолдарға көзқарасыңды дәлелде. Қажет болса, жиі айтылатын әндерінен үзінді келтір.
III топ — «Жазушылар»
«Ғажайып даналықтың бір көзі — Мұқағали поэзиясының дәуірі басталды.» (Ә. Тәжібаев)
«Мұқағалиға дейін қазақта поэзия болмаған ба?» деген пікірге сен қалай жауап берер едің?
Ой толғаныс (қорытынды сөз)
Мен бір нәрсеге кәміл сенемін: поэзия тіршілікпен бірге, яғни адаммен, табиғатпен бірге өлмейді. Адамзат жаны қатігез тарта берсін — бәрібір бір парасатты адам қалады. Ол — ақын. Ақырғы сөз соныкі.
Бекіту: шығармашылықтан түйін шығару
Сұрақ: Мұқағали лирикасынан нені үйрендік?
Басты тақырыптары
Адам, өмір мәні, туған жер, елдік рух, махаббат, ар-ождан.
Лиризм нәзіктігі
Сезімді жасандылықсыз, табиғи үнмен жеткізу.
Саздылығы, наздылығы
Өлең ырғағының әнмен астасуы, әуезді тіл кестесі.
Көңіл күй өрнегі
Ішкі сезім динамикасын дәл беру, шынайы эмоционалдық өріс.
Пәлсапалық тереңдік
Өмір мен өлім, рух пен жауапкершілік туралы ой түю.
Драматизм
Тағдыр қақтығысын психологиялық дәлдікпен көрсету.
Көркемдік ерекшелік
Бейнелі сөз, метафоралық ойлау, ұлттық поэтикалық дүниетанымның терең қабаты.
Үй тапсырмасы
Мұқағали Мақатаевтың өмірі мен шығармашылығы туралы материалды оқып келу, таңдаған бір өлеңіне қысқа талдау жасау (тақырып, идея, көркемдік тәсіл, әсер).
Бағалау
Бағалау сабақтағы белсенділікке, мәнерлеп оқуға, дәлелді пікір айтуға және жазбаша жұмыстың мазмұнына қарай жүргізіледі.