Құтты қонақ келсе қой егіз табар, Құтсыз қонақ келсе қойға қасқыр шабар
Қасқыр туралы даналықтың өзегі
Қазақ мақал-мәтелдерінде қасқыр — бір ғана жыртқыш емес, қауіпті де қайсар табиғаттың, ашкөздік пен еркіндіктің бейнесі. Қой — әлсіздік пен қорғансыздықты, ит — күзет пен мүддені, ал адам — ой мен таңдауды танытады. Осы бейнелердің тоғысында қоғамның тәртібі, тіршіліктің заңы және мінездің шындығы көрінеді.
Қауіпке үйрену
«Ауылы жақын ит қасқырдан қорықпас» — қауіп жақындаса, адам да, ит те сақтыққа бейімделеді. Үйреншікті қауіп кейде үрейді емес, тәжірибені күшейтеді.
Еркін мінез
«Қасқыр байлағанға көнбес, шошқа айдағанға көнбес» — кейбір табиғат пен мінезді күшпен бұғаулау қиын. Мұнда еркіндікке ұмтылған болмыстың морттығы бар.
Тіршіліктің қатал есебі
Бұл нақылдарда азық табу, олжаға айналу, еңбек пен несібенің жолы жиі айтылады. Қасқырдың «қарны тоймайды», өйткені жыртқыштың күні — үздіксіз ізденіс. Ал қараусыз қалған мал — қауіптің ең оңай нысанасы.
«Қараусыз қалған есек — қасқырдың олжасы» — бақылаусыздық әлсіздікті арттырады.
«Ер тамағы – елден, бөрі тамағы – жолдан» — адамның несібесі көптің ортасынан, қасқырдікі із кескен жолдан.
«Адам ойға тоймайды, бөрі қойға тоймайды» — тойымсыздық әркімде әрқалай көрінеді.
Қойға шапқан қасқыр: кім ұтады, кім ұтылады?
«Қойға қасқыр шапса...» деп басталатын мақалдар бір оқиғаның әр қырын ашады: біреу пайда табады, біреу зиян шегеді. Бұл — өмірдің әділетті бола бермейтінін, кейде пайда мен қайғының қатар жүретінін аңғартатын қатал тұжырым.
Күтпеген пайда
«Қойға қасқыр шапса, ит семіреді» — біреудің қасіреті басқаға жем болуы мүмкін.
Қайғының салмағы
«Қой жеген қасқыр көңілді, қойшысы жаннан түңілді» — олжаға қуану мен жоғалтуға күйіну қатар тұрады.
Әлсіздің нәубеті
«Қойға қасқыр шапса, жарлының жалғызын жейді» — ең алдымен қорғаны аздың жаны күйеді.
Тәжірибе мен сақтық
Қасқыр жайлы мақалдар тек қорқыту үшін емес; олар сақ болудың мәдениетін де үйретеді. «Кәрі қасқыр қақпанға түспейді» — өмір көргеннің амал-тәсілі көп, ал «Қасқырдан қорыққан қой ұстамайды» — қорқынышқа жеңдірсең, ниетің жүзеге аспайды.
Қарама-қарсы бейне
«Қасқырдың өзі қатты, жолы жұмсақ; қоянның жолы қатты, өзі жұмсақ» — қатал мен жұмсақтың, әлсіз бен күштінің ізі бірдей болмайды. Әр болмыстың өз «жолы» бар.
Бір суатқа сыймайтын екі мінез
«Қасқыр мен қой бір жерден су ішпес» — тек табиғи қарсыластық емес, мүдде қақтығысының символы. Бұл нақыл адамдар арасындағы сенімнің де шегін меңзейді: кейде бір орта, бір келісім бәрін татуластырмайды.
Жұрт мінезі
«Қасқырлы жердің елі айтақшыл» — қауіп бар жерде дабыл да жиі. Бұл — орта мінезді қалыптастыратынын көрсететін дәл байқау.
Наланың (қарғыстың) дәрмені
«Қойдың қарғысы қасқырды қаппайды» — әлсіздің наласы әрдайым күштіге өтпей қалуы мүмкін деген ащы шындық.
Қонақ құты және күтпеген кесір
Қазақ дүниетанымында қонақ — береке өлшемі. Бірақ мақалдар әр қонақтың салмағы бірдей емес екенін де ескертеді: «Құтты қонақ келсе, қой егіз табар; құтсыз қонақ келсе, қойға қасқыр шабар». Бұл — адамның да, үйдің де «ырыс-несібесі» кейде күтпеген себептермен өзгеретінін білдіретін образды пайым.
Түпкі түйін: қасқырдың аузындағы қан
Ең өткір әрі қайталана айтылатын тұжырымдардың бірі: «Қасқырдың аузы жесе де — қан, жемесе де — қан». Бұл сөз — атақ пен күдіктің, айып пен бейненің салмағын көрсетеді: бір рет жыртқыш атанғанға жұрттың үкімі дайын тұрады.
Мақал-мәтелдер (өңделген жинақ)
- Ауылы жақын ит қасқырдан қорықпас.
- Қасқыр байлағанға көнбес, шошқа айдағанға көнбес.
- Қасқырдың аузы жесе де — қан, жемесе де — қан.
- Қараусыз қалған есек — қасқырдың олжасы.
- Қойға қасқыр шапса, ит семіреді.
- Кәрі қасқыр қақпанға түспейді.
- Ұры түн асқанша, бөрі қыр асқанша.
- Қойға қасқыр шапса, жарлының жалғызын жейді.
- Қасқырдың өзі қатты, жолы жұмсақ; қоянның жолы қатты, өзі жұмсақ.
- Қасқырлы жердің елі айтақшыл.
- Құтты қонақ келсе, қой егіз табар; құтсыз қонақ келсе, қойға қасқыр шабар.
- Жақыптың өлген ұлына қасқырды тарта берме құнға.
- Қасқырдан қорыққан қой ұстамайды.
- Қасқырдың қарны тоймайды.
- Қасқыр мен қой бір жерден су ішпес.
- Қой жеген қасқыр көңілді, қойшысы жаннан түңілді.
- Қойдың қарғысы қасқырды қаппайды.
- Қасқыр жарып кете салды, қарға қарық боп қалды.
- Адам ойға тоймайды, бөрі қойға тоймайды.
- Ер тамағы — елден, бөрі тамағы — жолдан.