Қазақша рефераттар

Қазақ ханын сайлау

Қазақстан тарихы

10 «А» сыныбы • Ашық сабақ

Жаңа сабақты меңгерту Дәстүрлі емес

Қазақ хандығының басқару жүйесі мен әлеуметтік құрылымы

Бұл сабақта XV–XVII ғасырлардағы Қазақ хандығында қалыптасқан басқару жүйесінің сатылары, хандық биліктің сайлану дәстүрі, құқықтық нормалар және қоғамның әлеуметтік жіктелуі қарастырылады.

Сабақтың мақсаты

Білімділік

XV–XVII ғасырлардағы Қазақ хандығының басқару жүйесін, әкімшілік-құқықтық нормалардың ерекшеліктерін және қоғамдық құрылымды таныту.

Дамытушылық

Қазақ хандарының билігі арқылы жүйелі ойлау, талдау жасау, іздену және өз ойын еркін, дәл жеткізу дағдыларын дамыту.

Тәрбиелік

Ел тарихын терең білуге ұмтылдыру, ұлтжандылық сезімді қалыптастыру, Отанды қастерлеуге және құрметтеуге тәрбиелеу.

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру

Оқушылармен сәлемдесу, қатысымды түгендеу, сабаққа назар аударту.

II. Өткен тақырыппен байланыс

Ауызша сұрақ-жауап арқылы алдыңғы материалды қайталау және жаңа тақырыпқа көпір жасау.

Қайталау сұрақтары

  1. 1.Әбілхайыр ханға бағынбай көшіп кеткен және тұңғыш Қазақ хандығын құрған қандай сұлтандар? Қандай себептер әсер етті?
  2. 2.Қандай топтар дербес Қазақ хандығын құруға ұмтылып, Керей мен Жәнібек сұлтандарды паналады? Неліктен?
  3. 3.Керей мен Жәнібекті құшақ жая қарсы алған қай хан? Оның түпкі мақсаты қандай болды?
  4. 4.М.Х. Дулати еңбегіндегі дерек бойынша Керей мен Жәнібектің Батыс Жетісуға көшіп келген уақыты қашан?
  5. 5.Керей мен Жәнібектің Шу бойына келіп орналасқан уақыты қашан?
  6. 6.Керей сұлтанның хан сайланған уақыты қашан?
  7. 7.Керей мен Жәнібектің туыстық жақындығы қандай?

III. Жаңа сабақ

XV–XVI ғасырларда Қазақ хандығында басқарудың ұлттық жүйесі қалыптасты. Басқару құрылымында бұрыннан келе жатқан ру-тайпалық тәртіп берік сақталды. Дәстүрлі жүйе қоғамды ұйымдастырудың анық сатыларынан тұрды.

Қазақ хандығының құрылымы: 7 саты

Төмендегі сатылар қоғамның күнделікті өмірін реттеудің негізгі тетігі болды: басқару, кеңес, құқық және жауапкершілік әр деңгейде көрініс тапты.

1) Ауыл

Ең төменгі бірлік

Қазақ халқының алғашқы қоғамдық ұйымы. Туыстас, қандас адамдардан немесе бірнеше отбасынан құралады. Ауылды ауылбасы басқарды.

2) Ата аймақ

7 ата қағидасы

Жеті атадан тарайтын бірнеше ауылдың бірлестігі. Басшысы — ақсақал. Ата аймақта ақсақалдың шешімі құрметтеліп, орындалды.

3) Ру

Туыстық бірлік

Негізінен он–он бес аймақтан құралатын бірлестік. Руды рубасы басқарды; ол тәжірибелі, беделді тұлға саналды.

4) Арыс

Билік пен бітім

Бірнеше рудан тұратын қауым. Арысты би басқарды. Қауым би шешімін орындауға міндетті болды.

5) Ұлыс

Әулеттік басқару

Бірнеше арыстан құралатын бірлестік. Басшысы — сұлтан. Сұлтандар көбіне хан әулеті мен ақсүйектер ортасынан шыққан.

6) Жүз

Тайпалар одағы

Бірнеше ұлыстан құралды. Қазақ жүздері XV–XVI ғасырларда тайпалар одағы негізінде қалыптасты. Әр жүздің билеушісі — хан, ханды сайлау дәстүрі сақталды.

Ұлы жүз

Жалайыр, албан, суан, дулат, сарыүйсін, сіргелі, ысты, ошақты, шапырашты, шанышқылы, қаңлы.

Орта жүз

Арғын, найман, уақ, керей, қыпшақ, қоңырат.

Кіші жүз

12 ата Байұлы, Жетіру, Әлімұлы бірлестіктері (тайпалық құрамы тарихи деректерде кеңірек беріледі).

7) Хандық

Үш жүздің бірлігі

Үш жүздің басын қосатын жоғарғы деңгей. Дәстүрлі түсінікте ең жоғарғы әмірші қаған деп аталады. Хандарды ақсүйек әулеттерден сайлау — ғасырлар бойы орныққан ата дәстүр.

Қазақ хандарын сайлау дәстүрі

XVI ғасырда хан сайлау халықтың қоғамдық әдет-ғұрпына сүйене отырып өткізілді. Жиынға рулардың атақты, беделді адамдары қатысты. Хандыққа лайық деп танылған адамды ру басылары ақ киізге отырғызып көтеру рәсімі арқылы сайлады.

Рәсімнің маңызды белгілері

  • Ханды ақ киізге отырғызып, көпшілік алдында көтеру.
  • Хан отырған киізден және сайлануға дейінгі киімінен естелік ретінде үлес алу.
  • Жиын соңындағы «ханталапай» дәстүрі: ханның мал-мүлкін бөлісу арқылы ортақ қуанышты жария ету.

Қазақ хандығының әлеуметтік құрамы (XVI–XVII ғғ.)

Бұл кезеңде қоғамның әлеуметтік құрамы феодалдық қатынастарға тән жіктелуді көрсетті. Қазақ хандығының халқы негізінен екі үлкен топқа бөлінді:

Феодалдар тобы

Хандар, сұлтандар, билер және ру-тайпа ақсүйектері — билік пен басқару тетіктеріне ықпал еткен әлеуметтік қабат.

Қараша (қарапайым халық)

Негізгі бұқара. Шаруашылықты жүргізіп, алым-салық пен міндеткерліктерді өтеген қоғамның кең тобы.

Билер кеңесі және құқықтық тәжірибе

Қазақ хандығында жазалау құқығы ханның, сондай-ақ билер мен ру-тайпа басшыларының қолында болды. Кейбір дауларды талапкер мен жауапкер тұратын ауылдың билеушілері шешті. Куәгер болмаған жағдайда ант беру талап етілді.

XVII ғасыр: мемлекеттілік нышандары

  • Хан — мемлекет басы, жанында тұрақты билер кеңесі жұмыс істеді.
  • XVII ғасырда билер институтының ықпалы күшейіп, құқық, шаруашылық, әскери және идеологиялық істерде маңызды орын алды.
  • Хан сарайы жанында сенімді адамдардан құралған қарулы топ — төлеңгіттер ұсталды; олар ірі сұлтандар жанында да болды.
  • Маңызды міндеттердің бірі — алым-салық жинау және қоғамдық тәртіпті сақтау.

Жеті Жарғы: қоғамды реттеген 7 бағыт

Қазақ қоғамындағы әлеуметтік және саяси өзгерістерге сай құқықтық ережелер жинағы ретінде Жеті Жарғы қалыптасты. Бұл нұсқа өз дәуірінің талабына бейімделіп, қоғамдық өмірдің бірнеше саласындағы даулы мәселелерді құқықтық тұрғыдан шешуді көздеді. Кейбір баптарда құлдың құқықтық мәртебесінің төмендігі көрініс тапқан.

Маңызды тұжырым

XVI–XVII ғасырларда Қазақ мемлекетінде меншік қатынастары қалыптасып, салықтар мен міндеткерліктер жүйесі қоғамның экономикалық тірегіне айналды.

Тәуке хан дәуірінің қорытындысы

Күшейген мемлекеттілік

XV ғасырдың екінші жартысынан бастап қалыптасқан Қазақ мемлекеттілігі Тәуке хан тұсында аймақтық ықпалы бар мемлекет деңгейіне көтерілді. Бұл кезеңде дербес мемлекетке тән негізгі белгілер айқын көрінді.

Әлсіреу себептері мен салдары

Тәуке хан қайтыс болғаннан кейін басқару жүйесінің әлсіз тұстары байқалып, қоғамда феодалдық бытыраңқылық күшейді. Бұл жағдай жоңғар шапқыншылығына жол ашып, кейін қазақ жүздерінің Ресей империясына отарлық тәуелділікке біртіндеп түсуіне әсер етті.

IV. Бекіту сұрақтары

  1. 1.Қазақ хандығының әлеуметтік құрамы неше топқа бөлінді?
  2. 2.Қазақта хан сайлау дәстүрінің ерекше рәсімі қандай?
  3. 3.Қазақ хандығының құрылымы неше сатыдан қаланды?
  4. 4.Жеті Жарғыда қандай нормалар қамтылды?
  5. 5.Салықтың қандай түрлері болды?