Қазақша рефераттар

Қара көз

Сабақ жоспары

Омонимдер

Бұл материал қазақ тіліндегі омоним ұғымын меңгертуді көздейтін дәстүрден тыс сабаққа арналған. Жоспар құрылымы оқушының өз бетінше қорытынды жасауына, сұрақ-жауап арқылы бекітуіне және практикалық тапсырмалар арқылы дағды қалыптастыруына бағытталған.

Сабақтың мақсаты

Білімділік

Мысалдар арқылы талдатып, белгілеріне қарай топтастыра отырып, омонимдердің анықтамасын оқушыларға өздеріне қорытып шығарту.

Тәрбиелік

Қазақ сөз өнерін меңгерту, сауатты сөйлеуге баулу, тазалық пен ұқыптылыққа тәрбиелеу.

Дамытушылық

Бірлесіп жұмыс істеу дағдысын дамыту, өз пікірін еркін жеткізуге төселдіру, шығармашылыққа баулу және логикалық ойлауын жетілдіру.

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

  • Сәлемдесу, оқушыларды түгелдеу.
  • Сабаққа назар аударту.

II. Үй тапсырмасын тексеру

  • I қатарға — 57-жаттығу
  • II қатарға — 60-жаттығу
  • III қатарға — 61-жаттығу

57-жаттығу: көп мағыналы сөздер

Берілген сөздердің әр мағынада қолданылуын талдаңыз.

Кең — кең бөлме, кең көңіл, кең көйлек

Көз — иненің көзі, адамның көзі, білімнің көзі

Бас — басына тиді, таудың басы, әңгіменің басы

Тас — тас бауыр, тас жүрек, тас шөгінді

Жас — жас бала, жас жүрек, жас шыбық

60-жаттығу: шағын мәтін құрастыру

Салмақты, әрекет, қарулы сөздерінің біреуін таңдап, сол бойынша шағын мәтін құрастырыңыз. Мәтінде көп мағыналы сөздер қолданылғанына мән беріңіз.

Үлгі мәтін: «Салмақты мінез»

Менің атам өте салмақты адам. Жер қозғалса да қозғалмайтын мінезі ауылдастары арасында аңызға айналған. Көл бетінде жүзіп жүрген аққуларды көргенде ғана оның жүзінен ерекше бір тебіреніс байқалды. Атам қатты қуанды.

61-жаттығу: тура және ауыспалы мағына

Төмендегі сөздерді пайдаланып, тура және ауыспалы мағынада бірнеше сөйлем құрастырыңыз: жел, суық, жылы, өткір, кілт.

1) Суық

  • Тура: Суық күндер алыс емес.
  • Ауыспалы: Суық сөз бойыңды жазғызбайды.

2) Өткір

  • Тура: Қолындағы өткір пышақпен алманың қабығын тез аршыды.
  • Ауыспалы: Өткір жігіт ешкімнен қаймықпайды.

3) Жылы

  • Тура: Жылы жел соғып тұр.
  • Ауыспалы: Жолдасы оған жылы сөздер айтты.

4) Кілт

  • Тура: Кілтсіз құлыпты ашуға болмайды.
  • Ауыспалы: Білімнің кілті — кітапта.

III. Бекіту сұрақтары

  1. Лексика дегеніміз не? — белгілі бір тілдегі сөздердің жиынтығы.
  2. Сөз мағынасы деген не? — белгілі бір ұғымға берілген атау.
  3. Мағынасы толық емес сөздер деген не? — жеке тұрғанда мағына бермей, басқа сөзбен тіркескенде ғана толық мағынаға ие болатын сөздер.
  4. Сөздердің тура мағынасы дегеніміз не? — сөздің негізгі, бастапқы мағынасы.
  5. Сөздердің ауыспалы мағынасы дегеніміз не? — сөздің келтірінді (балама) мағынасы.
  6. Көп мағыналы сөздерге анықтама бер. — бір сөздің бірнеше мағынаға ие болуы.

IV. Жаңа сабақ: Омонимдер

Берілетін сөздер

Төмендегі сөздермен сөз тіркестерін құрап, әртүрлі мағына беру арқылы омонимдік қолданысты байқатыңыз: қара, бас, шаш, жүз, жас.

ҚАРА

  • маған қара (етістік)
  • қара қалам (сын/заттық мәндегі анықтауыш)

БАС

  • аяғыңды бас (етістік)
  • адамның басы (зат есім)

ШАШ

  • ағарған шаш (зат есім)
  • су шашу (етістік)

ЖҮЗ

  • суда жүз (етістік)
  • сұлу жүз (зат есім)
  • жүз ән (сан есім)

ЖАС

  • көзден аққан жас (зат есім)
  • Даниярдан гөрі жас (сын есім мәнінде: «жас» — жасы кіші)

Анықтама

Біркелкі дыбысталып айтылатын (жазылуы бірдей), бірақ мағыналары әртүрлі болып келетін сөздер тобы омонимдер деп аталады.

Омонимдердің көбі сөзге жұрнақ жалғану арқылы жасалады. Осыған байланысты олар түбір омонимдер және туынды омонимдер болып бөлінеді. Мысалдар: айтыс (сөзбен талас, пікірталас түрі), арық (су жүретін арна; жүдеу), атыс (соғыс, қақтығыс).

Перфокартамен жұмыс: сөз табын анықтау

Әр омонимнің қай сөз табына жататынын анықтаңыз.

Омоним Зат есім Сын есім Сан есім Етістік
Жақ + + — —
Оқтау + + — —
Арық + + — —
Жүз + — + +
Алма + — — +
Шаш + — — +
Жас + + — —
Үй + — — —
Қой + — — +

V. Сабақты бекіту: жаттығу жұмыстары

62-жаттығу (тақтамен жұмыс)

  • Тыйым сөздердің мағынасын ашу.
  • Омонимдік мағына беретін сөздерді табу.
  • «Әдептілік» сөзіне топтастыру жасау.

Тыйым сөздер

  • Адамды санама.
  • Тамақты асығып ішпе.
  • Ас қайырмай дастарқан басынан тұрма.
  • Ауруға күлме.
  • Бас киімді айналдырып киме.
  • Бір қолмен нан үзбе.

Әдептілік: үлкенді сыйлау, қарсы сөйлемеу, орынсыз күлмеу және т.б.

63-жаттығу

  • Мәтінді оқып, кейіпкерлерге мінездеме беру.
  • Омоним сөздерді тауып, солармен сөйлем құрау.

Мысал: «Ара»

  • Әсеттің қолын ара шақты.
  • Атам араның жүзін қайрады.
  • Бұл арада айтылатын сөз емес.

64-жаттығу

  • Әңгімені мәнерлеп оқу.
  • жас, оң, көз, үй сөздеріне сөйлем құрап, омонимдік мағынасын көрсету.

Жас

  • Жас бала.
  • Көз жасы.

Оң

  • Оң қол.
  • Оң іс.

Көз

  • Қара көз.
  • Бұлақ көзі.

Үй

  • Үлкен үй.
  • Құмды үй.

Сергіту сәті: «Жасырын сөздерді тап»

Берілген суреттер бойынша көп нүктенің орнына тиісті омоним сөздерді қойып айтыңыз.

ШАШ САБАҚ ТҮС ҮЙ АРА ҚОЛ

Қорытындылау: Венн диаграммасы бойынша

Омоним сөздердің негізгі ерекшеліктерін жинақтаңыз:

  1. Сөздердің дыбысталуы бірдей болуы керек.
  2. Сөздердің мағыналары бір-бірінен бөлек болуы шарт.
  3. Әртүрлі сөз таптарына жата береді.

VI. Үйге тапсырма

  • Ережелерді қайталау, жаттау.
  • 64-жаттығу — мазмұндау.
  • 65-жаттығу.
  • 28–29-беттерді оқу.

VII. Бағалау

Оқушылар фишкалар арқылы бағаланады.

Автор туралы

Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы, А. Жанпейісов атындағы №105 орта мектебінің қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі — Әлмұратова Салтанат Қанайқызы.