Қытай тілінің басты қиындығы мыңдап саналатын иероглифтерде
Қытайда 5 жыл өмір сүрген программист Юрий Паламарчуктың тәжірибесіне сүйенген практикалық кеңестер.
Қытай тілін не үшін үйренгіңіз келеді?
Жаңа тілді меңгеруге кірісу туралы шешім кәсіби қажеттіліктен де, заман ағымынан қалмайын деген ниеттен де туындауы мүмкін. Соңғы екі ғасырда француз немесе неміс тілін білу білімді адамның белгісі саналса, бүгінгі таңда көш басында — ағылшын тілі. Дегенмен соңғы жылдары бәсекелестерін біртіндеп ығыстырып келе жатқан жаңа ойыншы бар. Оның аты — қытай тілі.
Қытай тілі күрделі болғанымен, оған қызығатындардың саны жыл сайын артып келеді: Қытайда өмір сүру, жұмыс істеу, оқу және тіл үйрену үшін көшіп баратын шетелдіктер көбейіп жатыр. Бұл үрдіс көбіне мәдениет пен тарихтан гөрі, Қытай экономикасының тартымдылығына байланысты. 2008 жылғы дағдарыстан кейін көптеген адамда «Қытай тілін үйренсем бе екен?» деген ой пайда болды.
Өзіңізге қоятын екі негізгі сұрақ
- 1 Қытай тілі маған не үшін керек?
- 2 Мен оған қанша уақыт бөлуге дайынмын?
Қытай тілін үйренудің ықтимал себептері
Себеп көп, бірақ ең маңыздысы — өз мотивацияңызды дәл анықтау. Себебіңіз анықталған сайын «қытай тілін үйрену» деген ұғымның өзі нақты мазмұнға ие болады: қандай әдіс керек, қандай материал қажет, қанша уақыт бөлесіз — бәрі соған байланысты.
Жиі кездесетін мақсаттар
- Ой-өрісті кеңейту, жаңа нәрсе үйрену.
- Тағы бір шет тілін меңгеру (түйіндеме, статус, өз-өзіңізге сенімділік үшін).
- Қытай мәдениетіне терең бойлау: философиялық трактаттарды, көне поэзияны түпнұсқада оқу.
- Джеки Чан, Джет Ли, Брюс Ли фильмдерін түпнұсқа дыбыспен көру.
- Қытаймен іскерлік қарым-қатынас жасау.
- Қытай университетіне түсу.
- Қытайға отбасымен көшу.
- Еуропалық тілдерге қызықпаймын, басқа бағыт керек.
- Қытайлық достармен еркін ауызекі сөйлесуді үйрену.
Мақсатқа қарай стратегияны қалай таңдауға болады?
Бір мақсат — жеңіл кіріспе деңгейін талап етеді, ал енді бірі — бірнеше жылдық жүйелі дайындықты қажет етеді. Төмендегі тармақтар өз бағытыңызды нақтылауға көмектеседі.
Ермек үшін үйрену
Курстарға жазылу, подкаст тыңдау, қытайлық таныстардан иероглифтерді үйретуді сұрау — жеткілікті болуы мүмкін. Бұл деңгейде «Сәлем, халің қалай?» деп бір ауыз тіл қатудың өзі үлкен жетістік саналады.
«Біледі» деген ат үшін
Егер мақсат айқын болмаса, шекарасы да болмайды: газет оқу ма, көркем әдебиетті сөздіксіз оқу ма, жаңалықты толық түсіну ме, әлде мамандармен еркін сөйлесу ме? Нақты межесіз оқу көңіл толмауға әкеледі: адам жылдар бойы үйреніп, бірақ «мақсатқа жеттім» деп айта алмауы мүмкін.
Әдебиетті түпнұсқада оқу
Мақсат — Мо Ян сияқты авторларды немесе көне мәтіндерді оқу болса, жазбаша тілге басымдық беріледі. Мұнда мәтелдер, тұрақты тіркестер, астарлы әдеби тіл, сондай-ақ Қытай тарихы маңыздырақ болуы мүмкін. Ал ауызша сөйлеу мен тыңдау екінші қатарға ығысуы ықтимал.
Фильмдерді түпнұсқада көру
Бұл мақсат тыңдау қабілетін де, тілдік қорды да талап етеді. Айтылымның рөлі төмендемейді: адам жақсы сөйлей алғанда ғана жақсы тыңдай алады. Жанр да маңызды: тұрмыстық лексикасы жеңілірек экшн-фильмдер бір бөлек, ал тарихи эпопеялар үшін көне сөздер мен астарлы тіркестерді меңгеруге жылдар кетуі мүмкін.
Бизнес және келіссөздер
Кәсіпкерлерге ең әуелі ауызекі қытай тілі керек: мінсіз болмауы мүмкін, бірақ жұмыс істейтін деңгей қажет. Қытайша сандармен еркін жұмыс істеу, логистика терминологиясын білу, іскерлік мәдениетті түсіну маңызды. Тіпті кәсіби аудармашы жалдасаңыз да, жалпы әңгімені өзіңіз түсінгеніңіз қауіпсіз әрі тиімді.
Университетке түсу
Назар HSK емтиханына ауады (қытай тіліндегі TOEFL тәрізді). Емтиханды сыртта жүріп-ақ тапсыруға болады. Алайда HSK тапсыру — бір бөлек, ал қытай студенттерімен тең деңгейде оқу — мүлде басқа: тақтадағы қолжазба иероглифтер, оқытушылардың табиғи сөйлеу мәнері үшін қосымша дайындық қажет. Сол себепті көп талапкер 1–2 жылдық дайындық курстарына барады, бірақ бұл да әрдайым жеткілікті бола бермейді.
Қытайға қоныс аудару
Негізгі міндет — күнделікті тіршілікке жететін базаны игеру. Қызығы сол: тілдік ортада жүрген адамның тілі үнемі «төмен деңгейде» сезілуі мүмкін, өйткені қажеттілік үнемі өседі, ал тілдің күрделілігі тез «толық меңгердім» дегізбейді.
Жай ғана «бір тіл» үшін
Егер мақсат — жадыны жаттықтыру немесе «кез келген бір тілді» меңгеру болса, қытай тілі ең жылдам жол емес. Ол испанға да, тіпті неміске де қарағанда көп уақыт пен еңбек сұрайды.
Қытайлық достармен сөйлесу
Еркін сөйлесу үшін ұзақ айлар бойы қарқынды оқу керек. Қытай тіліне «тез кіріп кету» сирек болады: «Мынаны қытайша қалай айтады?» деп анда-санда сұрап жүру көбіне тұрақты нәтиже бермейді.
Уақыт туралы сұрақ: нақты есепсіз ниет жеткіліксіз
Себепті анықтағаннан кейін, уақытқа қатысты екінші сұраққа жауап беретін кез келеді: «Мен қытай тіліне қанша ай (немесе жыл) бойы күніне қанша сағат бөлуге дайынмын?». Көп жағдайда ниет пен шынайы мүмкіндік үйлеспей қалады.
Практикалық мысал
Егер сіз қытай тілін фильмдерді түпнұсқада көру үшін үйренгіңіз келсе, бірақ күніне небәрі 1–2 сағат қана бөле алсаңыз, бұл мақсат ұзақ жылдарға созылып, айқын нәтиже бермеуі мүмкін.
Автордың пайымы бойынша, ең төменгі деңгейге ілгерілеудің өзі үшін күніне кемінде 3–4 сағат тұрақты оқу қажет. Одан аз уақыт бөлінсе, ілгерілеу сезілмей, мотивация төмендейді.
Негізгі қиындық: иероглифтер
Қытай тіліндегі ең үлкен кедергінің бірі — мыңдаған иероглиф. Олардың бәрі бірдей қисынды әрі тез есте қалатындай болмайды. Дегенмен алғашқы қадамда логикасы көрінетін мысалдар да кездеседі.
人
rén — «адам» (аяғын алшақ басып тұрған адам бейнесін елестетуге болады).
口
kǒu — «ауыз» (пішіні ауызға ұқсайды).
人口
rénkǒu — «тұрғындар», «халық саны» (екі иероглифтің қосынды мағынасы күтпеген болуы мүмкін).
Бұл — қытайлық балалар өте ерте меңгеретін базалық мысалдардың өзі ғана; тілдің кеңдігімен салыстырғанда теңізге тамған тамшы іспетті. Әуезділік, дыбысталу, лексика секілді басқа да қиындықтар — бөлек әңгіме.
Қытай тілін үйренудегі «тұзақтар»
Алғашқы прогреске алданып қалу
Бастапқы кедергілерден өтіп, айтылымды біртіндеп түзеп, тыңдауды сәл меңгерген адам (әсіресе Қытайда тұрса) айқын ілгерілеуді байқайды. Бұл «самғау кезеңі» 1–2 жылға созылуы мүмкін және бәрі осылай оңай жалғаса беретіндей көрінеді.
Алайда шамамен үшінші жылға қарай оқу қиындай түсетіндей сезіледі. Әдетте 3–5 жылдан кейін көптеген үйренуші өз деңгейінің әлі де жеткіліксіз екенін аңғарады. Мұнда тек ең төзімділер ғана ұзақ марафонға шыдайды.
Путунхуаны сирек есту
Қытайда жүріп «сапалы» ресми путунхуаны жиі естимін деп ойлау — қате болуы мүмкін. Ел аумағында жүздеген, тіпті мыңдаған жергілікті диалект бар, олар сөздің дыбысталуына айқын әсер етеді.
Соңғы ой
Қытай тілін жақсы деңгейде меңгеруге кететін уақыт ішінде 2–3 еуропалық тілді жоғары деңгейде игеріп алуға болатын жағдайлар бар. Сондықтан қытай тіліне сүңгу алдында тиімді және тиімсіз тұстарын таразылап, өз мақсатыңызға шынымен сай келетінін анықтап алған жөн.
Дерек көзі: мәтін негізі — Юрий Паламарчуктың тәжірибелік пайымдары.