Абай атқа мінуге жарағанымен, үйден аса көп шықпайтын

Қарашоқыдағы жаза және Абайдың жан күйзелісі

Төменде Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы оқиғалардың қысқаша мазмұны ұсынылады. Қодардың баласы Құтжан қайтыс болғаннан кейін, Қодар мен келіні Қамқа ұзақ уақыт қайғыға батып, ел ішіне араласпай қояды. Мал-жаны да көп емес еді. Қодар мал бағуға дәрмені болмай, ауыл ішінде үйсіз-күйсіз жүрген Жанпейісті отбасымен өз үйіне кіргізіп алады.

Алайда Жанпейіс қой бағып жүргенде, Қодар мен Қамқа туралы суық сөзді басқа қойшыларға таратып жібереді. Осы хабарға байланысты Қарашоқыда елдің игі-жақсылары жиналады. Ол жердің старшыны — Майбасар, ал бастығы — Құнанбай.

Қодар мен Қамқаны алып келу

Майбасар атшабары Қамысбайға бір-екі адамды қосып, Қодар мен Қамқаны алып келуді бұйырады. Келгендер екеуінің де қолын артына байлап, атқа мінгізіп, Қарашоқыға әкеледі. Қарашоқы Қодардың қыстауынан алыс емес еді. Жиын қонысына жақындай бергенде Барсағы Жексеннің ауылы көрінеді.

Қодарлар келгенде жұрт түгел сыртқа шығады. Жиында Құнанбай, Бөжей, Байсал, Қаратай, Сүйіндік, Майбасар — бәрі бар. Қодар сәлем бермейді. Оларды сүйреп алып бара жатқанда ол: «Ең әуелі ақ-қарамды біліп, содан кейін өлтір!» — деп айғай салады.

Жазаның жүзеге асуы

Екеуінің басына қапшық тәрізді нәрсе кигізіп, мойындарына арқан салады да, атан түйеге қосып тарта бастайды. Қамқаның жаны көпке бармай үзіледі. Ал Қодар берілер емес. Біраз уақыт өткен соң Құнанбай қолын сермеп, Қодарды «түсіріңдер» деп бұйырады.

Жанталасқан қартты құз төбеге алып шығып, тастардың үстіне лақтырады. Дәл сол сәтте Абай мен Жиренше де келіп қалады. Байғұстың өлгенін көрген Абай жүзін бұрып әкетеді.

Мұны көрген Абай шыдай алмай, Жексенді ұрып жіберіп: «Не деген имансыз едің, кәрі төбет?!» — деп, аты тұрған жаққа ұмтылады. Абай атқа міне сала ауылға қарай шаба жөнеледі. Жиналған жұрт үнсіз, жым-жырт тарасады.

Оқиғаға дейін: аңшылық жолындағы кездейсоқтық

Бұл күні Абай мен Жиренше «бұл пәледен құтыламыз» деп ойламаған еді. Таңертең Жиренше Құнанбай ауылына Желқұйын атты әдемі тазыны ертіп келеді. Екеуі біраз қымыз ішіп, Қызылшоқы деген ұсақ адырға қоян аулауға шығады. Қызылшоқыға кіре бере Желқұйын бір қоянды әрең ұстайды.

Оқиға қуып жүріп, олар Шыңғыстың Қарашоқы тұсына тап болады. Сол маңда Майбасардың атшабары Жұмағұл кездесіп, жұрт Қодарды жазалау үшін жиналып жатқанын айтады. Мұны естіген Абай атын қамшылап, Қарашоқыға қарай тартып кетеді. Көргені — жаңағы сұмдық.

Абайдың сырқатқа шалдығуы

Абайдың іші мұздап, денесін діріл билейді. Ол ауылға қайтып келісімен көрпеге оранып жатып алады. Бұл көрініс қатты әсер еткендіктен бе, әлде шошынудан ба — біраз күн орнынан тұрмай, сырқаттанып жатады.

Уақыт өтеді. Көктем шығып, ел көшуге қамданады. Биылғы қоныстар: Талдыбұлақ, Барлыбай, Қызылқайнар. Абай атқа мінуге жараса да, үйден көп шықпайды.

Әже әңгімелері және жыр әлеміне жақындау

Осы күндері Абайға әжесі көп ертегі, хикая айтып береді. Оның ішінде «Еділ-Жайық», «Жұпар қорығы», «Құла мерген», «Қалқаман-Мамыр», «Еңлік-Кебек», «Жүсіп-Зылиқа» секілді жыр-дастандар бар еді. Әдебиетке ынтыға құлақ түрген шақтардың бірінде үйге екі бөгде қонақ келіп түседі.

Қонақтар: Байкөкше мен Барлас

Қонақтардың бірін Абай таниды: былтыр жайлауда «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жырын орындаған Байкөкше деген жыршы. Екіншісін бала Абай танымаса да, шешесі Ұлжан жақсы біледі — ол Барлас атты ақын екен.

Сол түні Барлас «Қобыланды батыр» жырын сұлу да әсерлі етіп жырлап береді. Абай мен шешесі қонақтарды бір айдай жібергісі келмей, үйде ұзағырақ ұстайды. Осы уақыт ішінде Телғара Асан қайғы, Бұқар жырау, Марқабай мен Жанақ, Шортанбай, Шөже, Сыбанбай, Алпыс ақындардың жырларына қаныға түседі. Ауырғаны да бірте-бірте ұмыт қалады.