Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін дамытуды ерте бастан қолға алу
12 жылдық білім беру және бастауыш мектептің қазіргі міндеті
12 жылдық білім беруге көшу жағдайында бастауыш сынып оқушыларын оқыту мазмұнына қойылатын талап айқын күшейіп отыр. Қазақстан Республикасының Президенті Н. Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауындағы «Бәсеке басы — білім, ел басқаратын болашақ жастардың білімділігі мен біліктілігінде» деген тұжырым білім беру жүйесінің стратегиялық бағыт-бағдарын көрсетеді.
Осыған сәйкес ұстаздар қауымы болашақ ұрпақтың сапалы білім алуына жағдай жасап, мектептегі оқу үдерісін педагогикалық әдіс-тәсілдер арқылы жүйелі ұйымдастыруы қажет. Мұндай жұмыс оқушылардың шығармашылық ойлауын дамытып, ғылыми көзқарасын қалыптастырып, белсенділігін арттыруға мүмкіндік береді.
Қоғам сұранысы
Өркениетке ұмтылған ел үшін білім сапасын жаңа деңгейге көтеру — уақыт талабы.
Мектептегі өзгерістер
Оқыту мақсаттарының жаңаруы, дамытушылық сипаттың күшеюі, көпнұсқалы оқыту — мұғалімнен шығармашылық пен кәсібилікті талап етеді.
Білім негізі бастауышта: мұғалімнің рөлі
Білімнің іргетасы бастауыш мектепте қаланатыны белгілі. Сондықтан бастауыш сынып мұғалімі бағдарламамен шектеліп қоймай, пәндер арқылы баланың жан-жақты дамуын қамтамасыз етуі тиіс. Бүгінгі күн тәртібіндегі күрделі міндеттердің бірі — жас ұрпаққа берілетін білімді әлемдік деңгейге жеткізу.
Қазақстанның әлемдік білім кеңістігіне кірігуі, 12 жылдық жүйеге көшуі — білім беру саласындағы жаңарудың көрінісі. Елбасының «Келер ұрпақ алдында зор жауапкершілік жүгін арқалап келеміз» деген сөзі болашаққа қатысты талаптың қаншалықты биік екенін көрсетеді.
Мұғалім шеберлігіне тәуелді бағыттар
- Оқушының өз-өзіне сенімін арттыру.
- Оқу материалын терең ұғынуға баулу.
- Ой-өрісті кеңейтетін логикалық тапсырмалар ұсыну.
- Шығармашылық қабілетті жоспарлы түрде дамыту.
Тұлға тәрбиелеу: басты мақсат және құндылықтар
Қазіргі ұстаздар қауымының алдындағы үлкен мақсат — өмірдің барлық саласында белсенді, шығармашылық іс-әрекетке қабілетті, озық ойлы, еркін және жан-жақты жетілген тұлға тәрбиелеу. Бастауыш мектеп оқушысының жеке тұлғасын қалыптастыру, рухани әлемін байыту, сабаққа ынта-жігерін арттыру және жеке дарындылығын дамыту — өзекті міндеттердің бірі.
Дарынды әрі шығармашылық тұлға қалыптастыру білім мен тәрбие берудегі мемлекеттік деңгейдегі ең маңызды бағыттардың қатарында. Мақсатты білім беру — тұлға дамуын іске асыратын тетік.
Рухани даму
Оқушының ішкі дүниесін байытып, адамгершілік ұстанымдарын бекіту.
Танымдық белсенділік
Ізденіс пен сұрақ қою мәдениетін қалыптастыру, дербес ойлауға жетелеу.
Шығармашылық орта
Тәжірибе жасап көруге, қателесуге және қайта жақсартуға мүмкіндік беру.
Ойшылдар пікірі: білімнің мәні және мұғалім қызметі
«Жалғыз сүйеніш, жалғыз үміт — оқуда. Теңдікке жетсек те, жұрттығымызды сақтасақ та, дүниедегі сыбағалы орнымызды алсақ та, бір ғана оқудың арқасында аламыз. Жақсылыққа бастайтын жарық жұлдыз — оқу. Надан жұрттың күні — қараң, келешегі — тұман».
А. Байтұрсыновтың пікірінше, бала білімді тәжірибе арқылы өздігінен алуы керек. Мұғалімнің негізгі міндеті — оқушының жолын қысқарту үшін қажетті білімді дер кезінде беріп, тапсырманы баланың шамасына қарай бейімдеу және бағыт-бағдарын мақсатқа қарай түзеп отыру.
М. Жұмабаевтың ескертуі
М. Жұмабаев ойлауды «жанның өте бір қиын, терең ісі» деп бағалай отырып, мұғалім баланың ойлап үйренуіне ерекше күш жұмсауы керек екенін атап көрсетеді.
Шығармашылық қабілетті дамытуға қойылатын талаптар
Бастауыш сынып оқушыларын оқытудағы жаңа өзгерістерге бет бұру үшін бірқатар талаптарды жүйелі түрде ескеру қажет. Шығармашылықты дамыту — бір реттік шара емес, оқушының күнделікті оқу әрекетіне кіріктірілетін үздіксіз үдеріс.
-
Ерте бастау
Шығармашылық қабілетті дамытуды бастауыштан бастап мақсатты қолға алу.
-
Ойлауды шыңдау
Ойлау мүмкіндігін ең жоғары деңгейге жеткізуге ықпал ету.
-
Ізденіске жағдай жасау
Шығармашылық іс-әрекетке және тұрақты ізденіске мүмкіндік беру.
-
Өзіндік жұмыс
Өзіндік жұмыс түрлерін орындау дағдысын қалыптастыру.
-
Жеке қасиеттер
Баланың жеке ерекшелігін аша отырып, танымдық қабілетін дамыту.
-
АКТ құзыреттілігі
Ақпараттық технологияларды меңгерту арқылы оқу мүмкіндігін кеңейту.
Дамыта оқыту және бастауыш жастағы ерекшеліктер
Бастауыш мектеп — оқушы тұлғасы мен сапалық қасиеттері қарқынды дамитын қайталанбас кезең. Ол балаға белгілі бір білім берумен қатар, жалпы дамытуды көздейді: сөйлеу дағдысын жетілдіру, оқу мәдениетін қалыптастыру, қоршаған ортаға дұрыс көзқарас орнықтыру, жағдайды объективті бақылап, талдай білуге үйрету, ойын дәл әрі мәдениетті жеткізу.
Дамыта оқытудың басты мақсаты — баланы оқыта отырып, оның жалпы дамуын қамтамасыз ету. Бастауыш жаста зейіннің тұрақсыздығы, импульсивтілік, қабылдаудың әркелкілігі байқалуы мүмкін. Дегенмен әр баланың белгілі бір бейімі болады; бейімділік — оянып келе жатқан қабілеттің алғашқы белгісі.
Баланың жасырын қабілеттерінің көрінуі көбіне оқыту барысында, ересектердің сауатты басшылығымен жүзеге асады. Педагогика ғылымы қабілетсіз адам болмайтынын дәлелдейді; сондықтан бастауыш сынып оқушыларының қабілетін кеңінен дамытуға мектеп мақсатты түрде ықпал ете алады.
Практикалық тәсіл
Оқушының шығармашылық іс-әрекетіне жағдай жасау — оны ойлай білуге үйрету. Мектеп табалдырығын енді аттаған баладан бірден шығармашылық нәтиже күтпей, алдымен сол әрекетке апаратын дағдыларды қалыптастырған жөн. Мұғалім сабақ тақырыбына сәйкес алдын ала жоспарланған сұрақтар мен танымдық ойындарды қолдану арқылы оқушының ынтасын, зейінін және қиялын дамытуға ықпал етеді.
Мемлекеттік бағдар және мұғалім құзыреттілігі
Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2011–2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасында жастарды белсенді, азаматтық ұстанымы берік, жауапты, жоғары адамгершілік пен отансүйгіштік сезімі қалыптасқан, көшбасшылық қасиеттері бар, шығармашылық тұрғыдан дамыған тұлға етіп тәрбиелеу негізгі мақсат ретінде айқындалған.
Жауапкершіліктің биігінен көріну — білім сапасын барынша арттыруды қажет етеді. Ал білім сапасын көтеру, оны әлемдік білім кеңістігіндегі стандарттарға сәйкестендіру түптеп келгенде мұғалімнің кәсіби құзыреттілігіне, әдістемелік біліктілігі мен шеберлігіне тікелей байланысты.
«Қазақстан–2030» стратегиясында және «Білім туралы» заңнамалық бағыттарда да оқушыны шығармашылық тұрғыдан қалыптастыру және оны тұлға ретінде дамыту қажеттігі көрсетіледі. Демек, бастауыш мектеп алдында тұрған басты міндеттердің бірі — оқушыларды дамыта оқыту, яғни оқу әрекетін қалыптастыру және оқуға деген ынтасын арттыру.
Білім беру саласындағы озық технологияларды меңгермейінше, сауатты әрі жан-жақты маман болып қалыптасу қиын. Сондықтан 12 жылдық білім беруге толық көшу қарсаңында оқыту мен тәрбиелеудің жаңа технологияларын жүйелі меңгеру — шешуші талап.