Киіз үйде отыру тәртібі
Киіз үй — асыл мұра
Киіз үйді қазақ халқы қасиетті, киелі шаңырақ деп дәріптейді. Өйткені ол — баспана ғана емес, мәдениет, мақтаныш, мыңдаған жылдық ой-арман мен тәжірибенің көркем ескерткіші. Киіз үйдің құрылымынан сәулет, құрылыс, сурет, қолөнер, этнография секілді бірнеше өнердің тоғысқан тұтас үлгісін көруге болады.
Мақсаты
- Киіз үй туралы жан-жақты мәлімет беру және жүйелі түрде пікір білдіруге үйрету.
- Грамматикалық тапсырмаларды сауатты орындау, негізгі ойды бөліп алу, пікірді дәлелдеу, қорытынды жасау.
- Ұлттық дәстүр мен тарих арқылы отансүйгіштікке, ұйымшылдыққа тәрбиелеу.
Форматы мен әдістері
Киіз үйдің мәні мен қолайлылығы
Киіз үй — көшпелі дүниенің тұрмыс-салты, этикасы мен дүниетанымы тоғысқан бірегей туынды. Ол тез жығылып, тез тігіледі; түйе мен атқа артып, жеңіл көшіріледі. Киіз туырлықтары мен үзіктері жаңбыр өткізбеуге бейім. Жазда салқын, қыста керегесін екі қабат киізбен қаптап, іргесін көміп, ошақ жағып, ұзақ уақыт отыруға болады.
Киіз үй бүгінге дейін маңызын жоғалтқан жоқ: ауыл шаруашылығы аудандарында жазғы баспана ретінде пайдаланылады, сондай-ақ жер сілкінісі болған аймақтарға көмектің бір түрі ретінде жіберіліп отырады. Құрылымы жеңіл әрі серпімді болғандықтан, ол оңай бұзылмайды.
Жылдамдық
Тез жиналады, тез тігіледі — көшіп-қонуға ыңғайлы.
Төзімділік
Серпімді құрылым, ауа райына бейім, қауіпсіздігі жоғары.
Қолданылу аясы
Шопандарға, туристерге, төтенше жағдай кезінде уақытша баспанаға қолайлы.
Тарихы
Киіз үйдің шығу тегі туралы пікірлер әртүрлі. Кейбір зерттеушілер оны кейінгі қола дәуірімен (б.з.б. XII—IX ғғ.) байланыстырады, алайда андрондық тұрақ үйлері көбіне бөренелі лашық үлгісінде болғандықтан, бұл нұсқа толық дәлелденбейді. Жуық шамамен киіз үйдің қалыптасуы б.з.б. VIII—V ғасырларға сәйкес келуі мүмкін.
Киіз үй ғұн дәуірінен белгілі. Ежелгі көшпенділердің жылжымалы баспанасы жартас суреттерінде де сақталғаны айтылады. Кейінгі кезеңдерде қазақ киіз үйі халықаралық көрмелерге де шығарылып, көпшілікті таңдандырған: 1861 жылы Париждегі дүниежүзілік этнографиялық көрмеге киіз үй апарылып, марапат алған; 1876 жылы Петербургте, 1890 жылы Қазанда ұйымдастырылған көрмелерде де қазақ киіз үйі таныстырылған.
Бүгінде Еуропаның бірқатар мұражайларында, соның ішінде Германияның Гамбург пен Майндағы Франкфурт қалаларындағы қорларда да қазақ киіз үйлері кездеседі. Ел аузында Көкшетаудағы Абылайдың ақ ордасы, Шыңғыс төренің 24 қанат ордасы, Жетісудағы Тезек төренің ордасы, Ырғыздағы Самырат байдың үйі сияқты атақты үлгілер көп айтылады.
Киіз үй түрлері
Киіз үйдің атауы мен мәртебесі көбіне оның қанат санына, сән-салтанатына және қызметіне байланысты болған.
Салтанатты ордалар
- Орда: елдік мәселе шешетін, хан, би, сұлтандар отыратын салтанатты үй.
- Алтын орда: 30 қанаттан тұратын хан мәжіліс ордасы.
- Алтын үзік: 24 қанат, жоғары мәртебелі хан отбасы тұратын үй.
Күнделікті тұрмыстық үйлер
- Ақ ала орда: 8 қанатты дәулетті бай үйі.
- Ақ үй: 6 қанатты дәулетті бай үйі.
- Боз үй, қоңыр үй: 4–5 қанатты орташалар үйі.
- Қараша үй: кедей үйі.
- Отау: жас жұбайлар үйі.
- Жолым үй, абылайша, жаппа: уақытша, шағын немесе жартылай тігілетін үйлер.
- Күрке, қос: малшылар тұратын немесе азық сақтайтын қарапайым баспана.
Киіз үйдің ішкі құрылымы: 4 бөлім
1) Төр
Жүк жиналатын, қонақтар жайғасатын ең сыйлы орын. Дәстүр бойынша жас келіндер төрге отырмайды.
2) Сол жақ (кіргенде оң жақ)
Үй иесінің отыратын және жататын орны. Босаға жақта азық-түлік пен ыдыс-аяқ тұрады, көбіне шимен жабылады.
3) Оң жақ (кіргенде сол жақ)
Балаларға арналған орын. Босаға жаққа қарай ер-тұрман мен киімдер ілінеді.
4) От орны
Қасиетті орын. Мұнда от жағылады, қазан асылады, отбасының берекесі ұйиды.
Киіз үйдегі отыру әдебі
Киіз үй — тек баспана емес, тәртіп пен құрметке негізделген кеңістік. Сондықтан ішкі әдебін сақтау маңызды.
Тыйым салынатын қылықтар
- Сүйеніп, тіреліп, таянып отыру.
- Маңдайды тіреу, бас ұстап отыру (қолды төбеге/желкеге қою).
- Тізені құшақтау, айқастыра қысу, жұртқа қарап керілу.
- Аяқты созып отыру, көсіліп жату, жүрелеп отыру.
- Жатып ішу немесе шайнап-жеп кіру.
- Қамшы ұстап кіруді жөнсіз санау.
Дәстүрлі отырыс үлгілері
- Ер адам көбіне малдас құрып отырады.
- Бәйбіше (күйеуі бар әйел) ошаққа қарап, оң аяғын астына басып, сол тізесін бүгіп отырады.
- Салт атты адам киіз үйге арт жағынан келуі керек деген ұғым бар.
Киіз үйдің негізгі бөлшектері
Уық
Уық — кереге мен шаңырақ арасын жалғайтын негізгі бөлшек. Уықтың алақаны, иіні, қары, қаламы болады. Иіннің ішке қарай иіле жасалуы үйдің күмбез пішінін қалыптастырады. Уық бау арқылы кереге басына байланып, қаламы шаңырақтың қаламдығына сұғылады. Қанат саны артқан сайын уықтың саны мен ұзындығы да өседі (шамамен 60–160 данаға дейін).
Кереге
Кереге — киіз үйдің негізі. «Керегең кең болсын» деген тілек үйдің кеңдігі мен беріктігі керегеге байланысты екенін білдіреді. Кереге ағаштары желі деп аталады: ұзыны — ерісі, қысқалары — сағанақ, балашық. Желілер тесіліп, теріден жасалған қайыстармен көктеледі. Дайын кереге «қанат» деп аталады; кереге көзіне қарай торкөз және желкөз болып бөлінеді. Торкөз кереге әдемі әрі берік келеді.
Есік (сықырлауық және киіз есік)
Киіз үйде екі есік болады: ішкі есік — ағаштан жасалған сықырлауық, сыртқысы — киіз есік. Киіз есік ашық күндері маңдайшаға дейін шиыршықталып жиналады. Ағаш есік маңдайша, екі босаға, табалдырық және екі жармадан құралады. Керегелер өзара таңғыш құрмен жалғасады, үйдің салмағын ұстайтын бас арқан кереге бастары арқылы тартылады. Туырлық қажамас үшін басқұр жүргізіледі.
Шаңырақ
Шаңырақ — киіз үйдің ең қасиетті мүлкі; ол «үй», «отбасы» ұғымын да білдіреді. «Шаңырағың биік болсын» деген тілек осы құрметтен туған. Шаңырақ тоғын (шеңбер), күлдіреуіш және кепілдіктен тұрады. Тоғын көбіне қайыңнан ойылып, өрнектеліп жасалады, қаламдықтары жиілеп ойылады. Үй сүйегі дайын болған соң жосаға боялады немесе өсімдік майымен майланып, су сіңірмейтін өң беріледі. Салтанатты ордалардың бөлшектері ою-өрнекпен безендіріліп, күміс, сүйек, мүйізбен әшекейленеді.
Киіз жабдықтары мен баулар
Киіз жабдықтары: кереге бойына — туырлық, шаңыраққа дейін — үзік, шаңырақты жабатын — түндік, сондай-ақ киіз есік. Олар қойдың ақ күзем жүнінен басылады. Киіздер құр-баулармен тұтылады: туырлық бау, үзік бау, түндік бау, жел бау. Сыртынан жел көтермес үшін белдеу арқан тартылады.
Атаулар, этимология және ұқсас терминдер
Жалпытүркілік jurt (орыс тіліндегі «юрта») сөзі «жұрт» ұғымына жақын, сондай-ақ жайылым, жайлау мағынасын да береді. Қырғыз және қазақ тілдеріндегі Ата-Жұрт — «атамекен», «Отан» ұғымдарымен мәндес.
- Ger — моңғол тілінде «үй».
- Tirmä — башқұрт тіліндегі киіз үй атауы.
- Boz öý — қырғыз терминінде киіздің түсіне байланысты «боз, сұр үй».
- Ak öý және gara öý — түрікмен тілінде «ақ үй» және «қара үй».
- Kheymah (خیمه) — урду/парсы тілдерінде «шатыр, киіз үй» мағынасында.
- Chador (چادر) — парсы тіліндегі атаулар қатарына жатады.
- Тәжік тілінде: xona-yi siyoh, xayma секілді нұсқалар кездеседі.
Жиһаздары мен тұрмыстық бұйымдар
Жиһаздар
- Абажа: тамақ пен ыдыс-аяқ сақтайтын үлкен кебеже.
- Кебеже: сүр ет, құрт, шай сақтауға арналған өрнекті сандықша.
- Әбдіре: зат сақтайтын үлкен сандық, көбіне қаңылтырмен әшекейленеді.
- Ағаш төсек: жатуға арналған төсек.
- Асадал: тамақ пен ыдыс-аяқ сақтайтын шкаф-тектес бұйым.
- Жастықағаш: жастықтың астына салынатын ағаш тірек.
- Адалбақан: киім ілуге арналған ағаш.
- Жүкаяқ: жүктің астына қоятын ағаш тұғыр.
- Сандық: киім-кешек және өзге заттарға арналған.
Төсеніштер мен қаптар
- Алаша: түрлі түсті жүннен тоқылған төсеніш.
- Бөстек: жұмсақ теріге киізден астар салып жасалатын төсеніш.
- Киіз: қой жүнінен басылатын еден төсеніш.
- Сырмақ: оюлап, сырып тігілген киіз төсеніш.
- Түскиіз: төсектің тұсына сәндік үшін тұтылатын бұйым.
- Қоржын: зат салатын екі қалталы дорба.
- Аяққап: ыдыс-аяқ салатын, ою-өрнекпен әшекейленетін қап.
Синквейн
Зат есім
Киіз үй
Екі сын есім
Киелі, жылы
Үш етістік
Тігіледі, жығылады, көшіріледі
Сөйлем
Киіз үй — көшпелі халықтың баспанасы.
Синоним
Баспана
Қорытынды және ақ бата
Бүгін біз киелі киіз үй туралы әңгімелестік, түрлі тапсырмалар орындап, негізгі ұғымдарды жүйеледік. Енді қорытындылай келе, ақ батаға кезек берейік.
Ақ бата
Ақ батаны берейін,
Жолың болсын жортқанда,
Ойың болсын сабақта.
Жылы жүзбен сіздермен жүздесейік,
Киіз үй шаңырағында кездесейік.
Жиһазымыз ақ ордаға жараса берсін,
Үйімізге қонағымыз келе берсін.
Ақ отау ойға тігілсін, қырға қонсын,
Балдәуренде той-думан бола берсін!