Құлыншақ ауылы әлі қыстаудан шығып үлгермепті
Шытырмандағы тыныш күндер
Шытырманда Абай Қарқаралыдан келгелі ауыл араламады. Медреседегі оқуын еске алып, парсы және араб тілдеріндегі кітаптарды күні-түні оқыды. Өз кітаптарын тауыса сала, Ғабитханның кітаптарына кірісетін. Қыс бойы оқығанын жинақтап, әңгіме етіп отыруды әдетке айналдырды.
Қарашоқыға шақырту
Көктемнің бір шуақты күнінде Абайға шақырту келіп, Қарашоқыға аттанады. Күнке ауылына келе сала Құнанбай оған Құлыншақ ауылына айтатын сөзін ұғындырып, қасына Қарабасты қосып жібереді.
Жолдың бағыты мен жер дауының өзегі
- Құлыншақ ауылы алыс емес: Қарашоқының күнбатысы, бұрынғы Қодар қыстауының арғы жапсары.
- Бұл өңір Торғай руына қарайды, Құлыншақ — сол рудың басты кісілерінің бірі.
- Әңгіме өзегі — Бетқұдық қонысының бұрын Барсаққа тиесілі болғаны.
Құлыншақпен сөз
Ішке кіргеннен кейін, біраздан соң Абай сөз бастайды: былтыр қоныстанған Бетқұдық жері бұрын Барсаққа тиесілі болғанын, Ақберді Барсақтың қыстауын алған соң бұл мәселені Құнанбайға жеткізгенін айтады.
Құлыншақтың уәжі
«Бетқұдықта Барсақ отырған кезде мен кезек қоныс етуші едім ғой. Қақ бөлісуші едік қой. Осыны әкең білді ме?»
Абайдың жауабы
Құнанбайдың білгенін, бірақ даусыз жердің иесі Барсақ болғанын айтады.
Құлыншақ үнсіз қалады. Қарсылығы жоқтай мұңайып, Абайға ұзақ қарап отырады. Көп отырмай, екі салт атты Қарашоқыға қайта бет алады.
Сүйіндік ауылы және Қарашоқыдағы жиын
Құлыншақтан жауап алып келген соң, Құнанбай екеуін тағы Түйеөркеш баурайындағы Сүйіндік ауылына жібереді. Ол жақта да қадірлі қонақ болып, қайтадан Күнке ауылына қайтады.
Түс ауа Қарашоқыға жеткенде, Күнкенің үлкен үйінде мол жиын өтіп жатады. Абай іркілмей кіріп, сәлем береді. Әкесі іште отырған бейтаныс кісілерді «дос» деп таныстырады, бірақ олардың арасында Байсал, Қаратай, Бөжей, Сүйіндік, Түсіп және Құлыншақ секілділер жоқ еді.
Әке мен баланың арасы
Жиын тараған соң, Абай әкесіне болған әңгімені айтып, шешесіне баруға рұқсат сұрайды. Құнанбай ызаланып: «Шешеңде нең бар? Мына жерде жүрсең — сөз тауып, тәрбие аласың» дейді.
Абай болса: «Ол жақта қаршығам бар. Құс салайын деп едім», — деп жауап береді.
Ақыры Құнанбай: «Байдалыға жіберуім бар, содан соң Жидебайға бара бересің», — деп тоқтайды.
Байдалы ауылындағы ауыр әңгіме
Екі күн өткен соң Қарабас пен Абай Байдалы ауылына барады. Байдалы оларды жылы қарсы алмайды. Үйге кіргенде, оның ашуға мініп, үй ішіне ұрсып отырғанын көреді.
Қоныс мәселесі және реніш
Абай әкесінің былтыр Жігітек жеріндегі Қаршығалы Қопа қонысына Сүгір мен Сүйіндік ауылдары қонсын дегенін жеткізеді. Байдалы ойға шомып, ызаға булығып: «Қонсын Сүгір мен Сүйіндік, не деуші ем?» — деп қысқа қайырады.
Бірақ ол ағайынға шет бастырудың дұрыс еместігін айтып, Ырғызбайға Кеңгірбайдың оң батасын беріп, би сайлағанын еске салады. Содан кейін талай ренішті сөзін жайып салады. Абай айтылғанды ұғып алып, жолға шығады.
Қарашоқыға келген соң Абай әкесіне жол бойғы әңгіменің бәрін жеткізеді. Жидебайға аттанар алдында көш-қон жайын сұрайды: биыл Құнанбай ауылы Қарауыл өзенін жағалай, Бақанасқа бет алмақ.
Жидебайға асығыс және Кәмшаттың халі
Абай көптен аңсаған Жидебайына да жетеді. Ол Құлыншақ пен Сүйіндік ауылында Бөжей алып кеткен кіші қарындасы Кәмшат жайлы мазасыз сөз естіген еді. Сол хабарды шешелеріне айтады.
Бөжей ауылындағы көрініс
Көш үстінде Абай Ғабитханды ертіп, Бөжей ауылына барады. Ауылға таяғанда, үлкен ақ отаудан Кәмшаттың жылаған үні естіледі. Бөжейдің өзі жоқ. Оның бәйбішесі сұр жыландай ысқырып, үй ішін жекіріп отыр екен.
Үйге кіргенде Кәмшаттың мүшкіл хәлі көрінеді. Абай не жыларын, не ашуға мінерін білмей, қарындасын бауырына басады. Кәмшат оларды танымайды. Екеуі көп аялдамай, кері қайтады.
Қаралы хабарлар және іштегі қасірет
Абай ауылға жеткенше жүрегі қысылып, әкесіне ызаланып келеді. Үйде Құнанбай мен Жұмабай отыр екен. Абайдың келгенін естіген шешелері асыға шығып, Кәмшаттың жайын сұрайды. Абай: «Кәмшат ауырып жатыр, әл үстінде. Бізді танымады», — дейді.
Үй ішінің күйі
Айғыз қаймығып, жылап қалады. Ұлжан да, әжесі Зере де бұл іске Құнанбайды кінәлап, еңірейді. Зере шыдай алмай, баласын қатты сөгіп тастайды. Құнанбай үн қатпайды.
Аз күннен соң Кәмшаттың өлгені жайлы суық хабар жетеді. Бөжейлер тіпті Айғызға да айтпай, жер қойып қойыпты.
Ел ішін нала басқанда, Бөжейдің өлімі де естіледі: бес-алты күн ауырып, содан қайтыс болған деседі. Құнанбай жаназаға шақыратын арнайы хабаршыны күтеді. Бірақ Байдалы мен Байсал Құнанбайға хабар жеткізбейді. Тіпті Қарқаралыға дейін жоқтау барғаны айтылады.
Жараның ең ауыры
Бөжейдің сүйегін Тоқпамбет қыстауына қойыпты. Жұрт жоқтаған Бөжейдей адамның жаназасына топырақ салмай қалған жалғыз адам — Құнанбайдың өзі болып шығады. Бұл іске Құнанбай қатты ренжиді.