Жауап берген орталықтың жұмысына басқа орталықтың оқушыларын қатыстыру
Сабақ тақырыбы: Әдібай Табылдиев — «Күздің кереметі»
Білімділік
Оқушылардың күзгі табиғат туралы білімін кеңейту; күз байлықтары — астық, көкөністер мен жемістер жөніндегі түсініктерін толықтыру.
Дамытушылық
Күзде атқарылатын еңбек түрлерін таныту және күз мезгілінің адам өміріне әсерін талдату.
Тәрбиелік
Еңбекті қадірлеуге, қоршаған ортаны бақылап-зерттеуге және табиғат сұлулығын сүюге тәрбиелеу.
Көрнекіліктер
- «Күз бейнесі» көрмесі
- Тірек сызбалар
Қолданылатын технологиялар
- В. Ф. Шаталов — тірек сызбалар
- В. К. Дьяченко — ынтымақтастықта оқыту
- Ж. Махмутов — проблемалық сұрақтар
Сабақ түрі: дәстүрлі емес.
Сабақ барысы
Ұйымдастыру бөлімі
Психологиялық дайындық ретінде Н. Тілендиевтің «Құстар қайтып барады» өлеңін тыңдатып, оқушылардың Отанға, жерге, елге және сабаққа қызығушылығын оятып, шабыттандыру көзделеді.
Үй жұмысын тексеру тәсілі
Қима қағаздардың артында берілген сұрақтарға жауап беру арқылы үй жұмысы талданады. Жауаптар негізінде күз туралы мәтінге сай сурет құрастырылады, оқушылар өз суреттерін түсіндіреді. Мәтін мазмұны топтастыру әдісімен қорытындыланады.
1) Күзгі ауа райы қалай суреттелген?
Аспанды бұлт қаптайды, сіркіреп жаңбыр жауады. Күн сирек көрініп, аз жылытады. Кей күндері таңертең салқын болады.
2) «Жұрт күземін алған» дегенді қалай түсінесің?
Күзде қырқылған қойдың жүні (күзеу жүні).
3) Шыбын-шіркей неге жоқ болып кетті?
Суық түсе бастағандықтан жәндіктердің белсенділігі азаяды, кейбірі жасырынып қалады немесе қырылып кетеді.
4) Шөп-шөңгелер мен ағаштардың көрінісі қандай?
Ағаш жапырақтары сарғайып төгіледі, шөптер қурайды.
Жаңа сабақты түсіндіру
Оқушылар ауылдағы барқыт күзді және табиғаттағы өзгерістерді еске түсіріп, бүгінгі сабақта «күз кереметтері» ұғымын тереңірек ашады. Тақырып — Әдібай Табылдиевтің «Күздің кереметі» әңгімесі.
Автор туралы қысқаша мәлімет
Әдібай Табылдиев — белгілі педагог, ақын, жазушы, ғалым, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессоры. Ол 1926 жылы 2 қаңтарда Жамбыл облысы, Тұрар Рысқұлов ауданы, Жаңа тұрмыс ауылында дүниеге келген.
- «Бөбекке сөз» (1959) жинағынан бастап көптеген өлеңдер, қысқа әңгімелер, скетчтер, эпиграммалар жарияланды.
- «Алыптардың алабы», «Бәрекелді», «Кірпі», «Ғажайып бақ» сияқты ертегі-пьесалары республикалық қуыршақ театрында қойылды.
- 2001 жылы «Қазақ этнопедагогикасы» оқулығы үшін Ыбырай Алтынсарин атындағы республикалық сыйлықты иеленді.
Оқулықпен жұмыс
Мәтін мәнерлеп оқылады: интерактивті тақтамен бірге оқушылар хормен оқып шығады. Одан кейін проблемалық сұрақтар арқылы әңгіменің кімдер туралы және не жөнінде екені жинақталады.
Мұғалімнің түсіндірмесі: «Күз дегеніміз не?»
1) Байлық, молшылық
Күзде астық пен өнім толық пісіп-жетіледі: картоп, жүгері, күнбағыс, қарбыз, қауын, алма, өрік, жүзім. Дала мен тоғай сап-сары бояуға енгендіктен, далалық күзді «алтын күз» деп атайды.
2) Береке
Мал да, аң да, құс та қысқа дейін семіреді. Күз — ет пен майдың, қор жинаудың мезгілі.
3) Қауырт еңбек, қысқа дайындық
«Күздің бір күні қыстың бір айын асырайды» — әр ашық күнді пайдаланып, өнімді дер кезінде жинаудың маңызын білдіреді. Күн қысқарып, түн ұзарады, жауын-шашын көбейеді, жыл құстары жылы жаққа қайтады.
Әңгіме соңында балалар атасына қызықты әңгімесі үшін алғыс айтып, қауын-қарбыз жинауға көмектеседі.
Кесте: «Білемін — Білгім келеді — Үйрендім»
Оқушылар тақырып бойынша бастапқы білімін анықтап, қызығушылық сұрағын құрастырып, сабақ соңында жаңа үйренгенін қорытындылайды.
| Білемін | Білгім келеді | Үйрендім |
|---|---|---|
| Күзде табиғат өзгереді, жапырақ сарғаяды, күн суытады. | Неліктен күзде еңбек күшейеді? Неге құстар ұшады? | Күз — молшылық пен қысқа дайындықтың шешуші кезеңі. |
Ынтымақтастықта оқыту тәсілі сабақтың келесі бөлігінде топтық жұмыс арқылы жүзеге асады.
Мәтінді сұрақ-жауап арқылы талдау
1) Әңгіме неліктен «Күздің кереметі» деп аталған?
Күздегі мол өнім, еңбек, табиғат өзгерістері арқылы күздің берекесі көрсетіледі.
2) Әңгімені тағы қалай атауға болады?
Мысалы: «Алтын күз», «Береке мезгілі», «Күзгі еңбек».
3) Әңгімеде күздің қай кезі суреттелген?
Өнім жиналатын, қысқа дайындық басталатын кезең.
4) Омар атай қандай адам?
Еңбекқор, тәжірибелі, балаларға өнеге айтатын, шаруаны жақсы білетін адам.
5) Бақшада өсетін қандай өнімдер аталады?
Қауын, қарбыз және күзгі өнімдер.
6) Тыңдаушылар неліктен таңғалады?
Күздің берекесі мен әр күннің құнын түсіндірген ойлы әңгімеге қызығады.
7) «Күздің бір күні қыстың бір айын асырайды» неліктен айтылады?
Өнімді дер кезінде жинау — қыстағы тоқшылықтың кепілі.
8) Күздің соңында құстар неге жылы жаққа ұшады?
Суықтан және қорек азайғандықтан қыстан аман шығу үшін көшеді.
9) Күннің қысқаруы, түннің ұзаруы қашан басталады?
Күздің басталуымен күн біртіндеп қысқарып, түн ұзара береді (күзгі күн мен түн теңелуінен кейін айқынырақ байқалады).
Келесі қадам
Күз кереметтерін тереңірек ұғыну үшін оқушылар көкөністер мен жемістер суреттері арқылы «орталықтарға» бөлініп жұмыс істейді.
Орталықтар бойынша жұмыс
Оқу орталығы
Қияр, пияз, өрік, алма
Мәтінді қайта оқып, негізгі ойды табу, күз белгілерін дәлелдермен атау, тірек сөздерді іріктеу.
Жазу орталығы
Сәбіз, қауын, жүзім, анар
Тақырып: «Қоңыр күз»
Тірек сызбалар арқылы шығарма жазу.
а) Күзгі табиғат
Сарғылт тартқан жапырақ; маужыраған барқыт қоңыр күз; сап-сары кілемдей жер; шық тамшылары моншақтай; бұлттар.
ә) Күзгі еңбек
Алма албырап піседі; хош иіс аңқиды; комбайн дамылсыз жүреді; адамдардың жүзінде қуаныш; күз — қауырт жұмыс кезі.
б) Шығарманы аяқтауға үлгілер
- «Күзіміз неткен көңілді!»
- «Күз мезгілі қандай тамаша!»
- «Күз дегеніміз — байлық, молшылық.»
Математика орталығы
Қарбыз, картоп, алмұрт, жүгері
-
1) Жүк артудан есеп
Белгібай мен Ысмағұл түске дейін 500 кг көкөніс тиді. Түстен кейін одан 2 есе артық тиді. Түстен кейін қанша килограмм көкөніс тиді?
-
2) Картоп жинау
Әубәкір 20 кг картоп жинады. Жағыпар одан 7 кг кем жинады. Екеуі барлығы неше килограмм картоп жинады?
-
3) Логикалық тапсырма
Омар атай Белгібай, Әубәкір және Жағыпарға қызанақ, қауын, қарбыз, картоп берді. Белгібай картоп, қызанақ, қарбыз алмады. Жағыпар қауын, қызанақ, қарбыз алмады. Ал Әубәкір қауын, қарбыз, картоп алмады. Балалар қандай өнім алды?
-
4) Қате есепті тап
«Тал басында алмұрттан бесеу бар еді. Мен екеуін жеп қойдым. Нешеу қалды?» — есеп дұрыс емес, себебі алмұрт талда емес, алмұрт ағашында өседі.
«Жарысқа жаңғақ жинап, қайың “сауып”, жасадық күзгі орманда ойын-сауық.» — қайың шырыны күзде емес, ерте көктемде жиналады.
Шығармашылық орталығы
Қызанақ, асқабақ, күнбағыс, қызылша
Күз туралы өлең, жұмбақ, мақал-мәтел құрастырып, сынып алдында оқып беру.
Қосымша парақша: бос орындарды толықтыр
Н. Әлімқұлов
Берекесін сыйлауға, өлкемізге ... келді.
... жинауға, шақырады біздерді.
... қайтты ән салып, ... торлады аспанды.
Қыс келеді жар салып, күзгі суық басталды.
М. Әлімбаев
Ұшты талдан ...
Сары ... секілді.
Аспанда жай шатырлап,
Тамшы ... секірді.
Барын беріп халыққа,
Жұмыстан соң қалжырап,
... ұқсайды алыпқа.
Дамыл алған маужырап.
А. Құнанбаев
Сұр бұлт түсі суық қаптайды ...,
... болып, дымқыл тұман ... басқан.
Білмеймін ... ма, ... ма,
Жылқы ойнап, ... қашқан, ... жарысқан.
Мақсаты: көркем сөзді тану, күз белгілерін поэзия арқылы дәлелдеу, сөздік қорды байыту.
Талқылау қағидасы
Әр орталық өз жауабын ұсынады, басқа орталықтың оқушылары толықтыру енгізеді. Қажет болса, оқушылар өздері түсінбеген сұрақтарын қоюға мүмкіндік алады.
Сергіту және жұмбақтар
Сергіту сәтінен кейін оқушылар күз өнімдері туралы жұмбақтарды шешіп, өз ойларын дәлелдеп айтады.
Қабат-қабат тоны бар...
Жауабы: Пияз
Күн көргенде пісем дейді...
Жауабы: Алма
Жүздеген қозы көгенде...
Жауабы: Жүзім
Құйрығы жасыл, қызыл қораз...
Жауабы: Сәбіз
Титтей қазанның түбі тәтті.
Жауабы: Жаңғақ
Жартысын ектім, бүтінін алдым.
Жауабы: Картоп
Жетпіс қабат жейдесі...
Жауабы: Орамжапырақ
Дөп-дөңгелек доптай, іші қызыл шоқтай.
Жауабы: Қарбыз
Қосымша жұмбақтар да қолданылады: қызылша, пияз, сәбіз, картоп, жаңғақ туралы нұсқалар арқылы сөздік қор мен логикалық ойлау дамытылады.
Ой толғаныс, бағалау және рефлексия
Ой толғаныс
Жаңа тақырыпты қорытындылау үшін оқушыларға өзіндік тапсырма беріледі: күздің кереметі туралы 3 негізгі ойды жазып, бір дәлел келтіру.
Бағалау
Сабақ барысында белсенді жауап берген оқушыларға көкөніс пен жеміс суреттері беріледі. Жиналған суреттер саны бойынша бағаланады:
- 6–8 сурет «5»
- 3–5 сурет «4»
- 1–2 сурет «3»
Рефлексия
Сабақта не ұнады?
Орталықтардағы жұмыс, жұмбақтар, мәтінді талқылау.
Не ұнамады немесе қиын болды?
Күрделі сөздер, логикалық тапсырмалар, уақытты жоспарлау.
Қорытынды
Күз — табиғаттың әсемдігі ғана емес, еңбектің, берекенің және қысқа қамданудың маңызды мезгілі.