Блокнот қолданбасының құжаты

Сабақ туралы

Сабақтың тақырыбы

Жады, операциялық жүйелердің жіктелуі және функциялары.

Сабақтың түрі

Аралас сабақ.

Сабақтың мақсаты

Терезенің негізгі элементтерін түсіндіру және Windows ортасында терезелермен, файлдармен, қапшықтармен жұмыс істеу дағдыларын қалыптастыру.

Білімділік

Оқушыларды терезелермен және терезе элементтерімен таныстыру.

Тәрбиелілік

Ұқыптылыққа, тиянақтылыққа, жауапкершілікке тәрбиелеу.

Дамытушылық

Ойлау қабілетін, логикалық және абстрактілі ойлауын дамыту.

Көрнекі құралдар

Компьютер
Оқулық
Жұмыс дәптері
Электронды оқулық

Сабақтың өту барысы

1

Оқушыларды ұйымдастыру

Сыныптың дайындығын тексеру, сабақ мақсатын қысқаша хабарлау.
2

Үй тапсырмасын тексеру

Өткен тақырып бойынша сұрақ-жауап және қысқа қайталау.
3

Жаңа тақырыпты түсіндіру

Терезе түрлері мен элементтері, файлдар мен қапшықтар, көшіріп/жылжыту, алмасу буфері.
4

Тапсырмаларды орындау

Практикалық жұмыс: қапшық құру, атауын өзгерту, объектілерді көшіру/жылжыту және жою.
5

Сабақты бекіту

Негізгі ұғымдарды қорытындылау, бақылау сұрақтары.
6

Үй тапсырмасын беру

Жаңа ұғымдарды қайталау және қысқа практикалық тапсырма орындау.

Өткен материалды қайталау сұрақтары

Компьютермен жұмысты аяқтау әрекеттерін атаңдар.
Жұмыс орнының негізгі объектілерін атаңдар. «Объект» деген не? Windows объектілеріне мысал келтіріңдер.
Файл мен қатқыл диск объектілерінің қасиеттерін сипаттаңдар.
Қапшықтың қызметі қандай?
«Іске қосу» батырмасының қызметі қандай? Бас мәзір мен бағыныңқы мәзірді көрсетіңдер.
Командалар деген не? Ұзын және қысқа командаға түсінік беріңдер.
Тінтуірмен жұмыс қалай орындалады? Шерту, оң жақпен шерту, екі рет шерту, сүйреп апару әрекеттерін түсіндіріңдер.
Динамикалық және контекстік мәзір деген не?

Жаңа түсініктер

Терезе ұғымы

Терезе (Окно) — жақтаулармен шектелген экрандағы төртбұрышты аймақ. Әрбір терезеде оны басқаруға арналған элементтер және жұмыс аймағы болады. Жұмыс аймағында объектілер, ақпарат және басқару элементтері орналасады.

Windows жүйесінде бірнеше терезені бір мезгілде ашуға болады. Терезелер арасында есеп тақтасындағы (Taskbar) батырмалар арқылы ауысып, әрқайсысында кезекпен жұмыс істейміз.

Терезелердің негізгі түрлері

1) Қапшық (папка) терезелері

Қапшық терезесінде басқару элементтерімен бірге Windows объектілерінің белгішелері көрінеді. Белгішені екі рет шерту объектіні ашады.

2) Қолданбалар терезелері

Қолданба іске қосылғанда, оның терезесі ашылады. Мұнда құжат мазмұны көрсетіліп, терезені басқару элементтері қолданылады.

Қолданба — Windows басқаруымен жұмыс істейтін бағдарлама.

3) Диалог (сұхбат) терезелері

Қосымша ақпарат енгізуге және баптауға арналған арнайы терезелер. Мысалы, «Сағат» терезесі.

4) Анықтама терезелері

Windows пен қолданбалардың жұмысы бойынша анықтама ақпаратын көрсетеді.

Терезенің негізгі элементтері

Шекара (жақтау)

Терезені төрт жағынан қоршайды. Жақтау арқылы терезенің өлшемін өзгертуге болады: тінтуір нұсқағышын жақтауға апарғанда ол қос бағдаршаға айналады, содан кейін өлшемін қалауыңызша өзгертіңіз.

Тақырып жолы

Терезенің жоғарғы бөлігінде орналасады және терезе атын көрсетеді. Осы жол арқылы терезені басқаруға болады: кішірейту, қалпына келтіру/үлкейту, жабу.

Пернелік тіркесім

Терезені жабу: Alt + F4

Мәзір жолы және құралдар тақтасы

Мәзір жолы командаларға қол жеткізуге мүмкіндік береді; құралдар тақтасы жиі қолданылатын әрекеттерді жылдам орындайды. Құралдар тақтасын әдетте Көрініс (View) мәзіріндегі панельдер арқылы қосуға/өшіруге болады.

Жұмыс аймағы

Терезенің ішкі бөлігі. Мұнда негізгі объектілер көрсетіледі. Объектілерді көрсету түрлері: ірі белгішелер, ұсақ белгішелер, тізім, кесте.

Шиыру (айналдыру) жолақтары

Мазмұн толық көрінбесе, тік немесе көлденең айналдыру жолақтары қолданылады. Олар сырғытпалар арқылы мазмұнды жоғары-төмен, оңға-солға жылжытады.

Файлдар мен қапшықтар

Файл дегеніміз не?

Файл — аты бар байттар тізбегі. Ол бағдарлама да, құжат та болуы мүмкін. Windows-та бағдарламаны қолданба деп те атайды.

Файл аты екі бөліктен тұрады: негізгі атау және кеңейтім. Кеңейтім әдетте 3 таңбадан тұрады және файл типін анықтайды. Негізгі атау ұзындығы 1–255 таңба аралығында болады.

Кең тараған файл кеңейтімдері

Кеңейтім	Қолданба/түрі	Сипаттама
*.bmp	Paint	Сурет файлы
*.doc	Word / WordPad	Мәтіндік құжат
*.txt	Блокнот	Қарапайым мәтін
*.wav	Фонограф	Дыбыс файлы
*.avi	Бейне	Бейне-клип
*.xls	Excel	Кестелік құжат
*.ppt	PowerPoint	Тұсаукесер

Қапшық (папка) ұғымы

Қапшық — файлдарды белгілі бір белгісі бойынша біріктіруге арналған орын (мысалы, тақырыбы немесе жобасы бойынша). Windows 98 жүйесінде қапшықтар каталог рөлін атқарады.

Қапшықта файлдар, таңбашалар және басқа қапшықтар болуы мүмкін.
Қапшық бос болуы да мүмкін.
Бір қапшық ішінде аты бірдей объектілер болмауы тиіс.
Қапшықты ашу үшін белгішені екі рет шерту жеткілікті.

Қапшық түрлері

Кәдімгі қапшықтар (каталогтар)

Арнайы қапшықтар

«Менің компьютерім», «Принтерлер» және т.б.

Жаңа қапшық құру

Терезе ішінде

1 Файл → Создать → Папка командасын орындаңдар.
2 Тізімнің соңында жаңа қапшық белгішесі пайда болады.
3 Қапшық атын бірден енгізіп, Enter пернесін басыңдар.

Жұмыс үстелінде

1 Қапшық орналастыратын жерде тінтуірдің оң жақ батырмасын басыңдар.
2 Контекстік мәзірден Создать → Папка таңдаңдар.
3 Атын енгізіп, Enter басыңдар.

Қапшық терезесінің элементтері

Тақырып жолы, мәзір, терезені басқару батырмалары, айналдыру жолағы, құралдар тақтасы, қалып-күй (status) жолы. Қажет элементтерді әдетте Түр (View) мәзірі арқылы қосып/өшіруге болады (мысалы, құралдар тақтасы және қалып-күй жолы).

Таңбаша (ярлык)

Таңбаша — бағдарлама іске қосуға немесе файл ашуға арналған пиктограмма. Ол нақты объектінің өзі емес, тек сілтеме. Сондықтан таңбашаны жойсаңыз, негізгі файл немесе қапшық жойылмайды.

Таңбашаға екі рет шерту — файлға немесе қапшыққа екі рет шерту сияқты әрекет орындайды (объектіні ашады немесе қолданбаны іске қосады).

Көшіру және жылжыту

Негізгі айырмашылық

Көшіру: объект бастапқы орында қалады, көшірмесі жаңа орынға қойылады.
Жылжыту: объект жаңа орынға ауысады да, бастапқы орнынан алынады.

1) Оң жақ батырмамен сүйреп апару

Объектінің үстіне нұсқағышты апарып, оң жақ батырманы басып тұрып жаңа орынға сүйреңдер. Батырманы жібергенде динамикалық мәзір шығады:

Копировать — көшіру
Переместить — жылжыту
Создать ярлык — таңбаша жасау

2) Сол жақ батырмамен сүйреп апару

Сол жақ батырмамен сүйрегенде пернелерді қолдануға болады:

Ctrl басулы болса — объект көшіріледі.
Shift басулы болса — объект жылжытылады.

3) Жабық қапшыққа сүйреп апару

Қапшықты ашпай-ақ көшіруге/жылжытуға болады: файлды немесе объектіні ұстап алып, мақсат қапшықтың белгішесіне апарып, батырманы босатыңдар.

Мәзір командалары және алмасу буфері

«Апарып қою» әдісі әрдайым ыңғайлы бола бермейді. Сондықтан Түзету (Правка/Edit) мәзіріндегі Көшіру (Копировать), Қию (Вырезать), Кірістіру (Вставить) командалары қолданылады.

Алмасу буфері — көшірілетін немесе жылжытылатын ақпарат уақытша сақталатын жадтың арнайы бөлігі. Буфердегі мәліметтер жаңа мәлімет келгенге дейін сақталады.

Көшіру

Белгіленген ақпарат буферге көшірме ретінде жазылады.

Қию

Белгіленген ақпарат бастапқы орнынан алынып, буферге жазылады.

Кірістіру

Буфердегі ақпарат құжаттың қажетті орнына орналастырылады.

Буфердегі ақпарат компьютер өшірілгенше немесе оның орнына жаңа ақпарат жазылғанша сақталады. Буфер деректерін бірнеше рет кірістіруге болады.

Атын өзгерту және жою

Объект атауын өзгерту тәсілдері

1 Объектіні белгілеп, оң жақ батырма арқылы Переименовать таңдаңдар.
2 Мәзірден Файл → Переименовать командасын орындаңдар.
3 Объект атын бір рет шертіп, жаңа ат жазыңдар.
4 F2 пернесін басып, жаңа ат енгізіңдер.

Объектіні жою тәсілдері

1 Объектіні белгілеп, Delete пернесін басыңдар.
2 Оң жақ батырма мәзірінен Удалить командасын таңдаңдар.
3 Объектіні сүйреп, Себет (Корзина) белгішесіне апарыңдар.

Жойылған объектілер Себетте толық жойылғанға дейін немесе қалпына келтірілгенге дейін сақталады.

Қалпына келтіру үшін: объектіні белгілеп Файл → Восстановить командасын орындаңдар немесе оң жақ батырма мәзірінен Восстановить таңдаңдар.

Сабақты бекіту сұрақтары

Негізгі ұғымдар

Терезе дегеніміз не?
Терезелердің қандай түрлері бар?
Терезе элементтерін және олардың қызметін атаңдар.
Терезенің жоғарғы оң жақ бұрышындағы 3 белгінің қызметі қандай?

Практикалық әрекеттер

Объектілерді көшіру мен жылжыту дегеніміз не?
Көшірудің қандай тәсілдері бар?
Жылжыту әрекеті қалай орындалады?
Алмасу буфері дегеніміз не?
Объектілерді жоюдың қандай жолдары бар?