Антропонимика - ғылым саласы
Жобаның тақырыбы
Адам аттарының мағыналары (оқушыларға)
Мақсат
Есімдердің адам өміріне қандай ықпалы бар екенін айқындау.
Өзектілік
Адам есімін таңдағанда сақтықпен қарап, жауапкершілікті сезіну — абзал.
Зерттеу міндеттері
- Адам аты туралы материалдар жинау.
- Материалдарды талдап, зерттеу.
- Өз сыныбымдағы есімдерді зерттеп, топтастыру.
- Қазақ халқының ат қою ерекшеліктерін анықтау.
Кіріспе бөлім
Антропонимика — ғылым саласы
Антропонимдер — кісі аттарын, фамилияларын, лақап аттарын және бүркеншік есімдерді зерттейтін тіл білімінің саласы. Кісі есімдерінің жалпы жиынтығы антропонимия деп аталса, оларды зерттейтін ғылым саласы антропонимика деп аталады.
Антропонимдер тілдегі сөздік құрамның бір бөлігі болып саналады: ол жалпы халық тілі қорынан нәр алып, тіліміздің ішкі заңдылықтарына сай дамиды.
Адам есімі неге байланысты қойылады?
Балаларға бүгінгі жарқын өмір мен бақытты дәуір талабына сай, жарасымды әрі лайықты есім қою — халық үшін маңызды мәселе. Ата-ана дүниеге келген перзентіне мағынасы айқын, әдемі де айшықты есім бергісі келеді. Дегенмен, дұрыс атты таңдау мен оны сауатты жазу кейде қиындық тудырады.
Қазіргі қазақ есімдері сан жағынан көп әрі құрамы мен құрылымы жағынан да алуан түрлі. Дәстүрлі қазақ есімдері де жиі кездеседі.
Негізгі бөлім
Тақырыптық бағыттар
Бұл зерттеу адам есімдерінің қойылу себептерін және олардың мағыналық қабаттарын бірнеше бағыт бойынша қарастырады.
1) Ырымға байланысты ат қою
Есім таңдауда ырым-тыйымдар, ниет пен тілекке негізделген наным-сенімдер әсер етеді.
2) Салт-дәстүрге байланысты ат қою
Қазақ халқының ат қою дәстүрінде тұрмыс-салт, әдет-ғұрып және қоғамдық құндылықтар айқын көрінеді (дәстүрлі үлгілер мен себептерді талдау).
3) Адам атына планеталардың ықпалы
Кейбір түсініктерде есім мен адамның мінезі, тағдыры арасына символикалық байланыс жасалады (көзқарастарды салыстыру және сын тұрғысынан қарау).
4) Есімдегі әріптердің мән-мағынасы
Әріптерге мағына телу, дыбыстық әсер, үйлесім және қабылдау психологиясы тұрғысынан қарастыру.
Есімдер — мәдени-тарихи айна
Қазақ есімдерінің басым бөлігі халқымыздың өткен замандардан бастап бүгінге дейінгі мәдени-тарихи өмір бейнесін анық көрсетеді. Есімдер арқылы дәуірдің дүниетанымы, қоғамның талғамы, салт-санасы және тілдік ерекшеліктері байқалады.
Антропонимдер тілдегі сөздердің барлық салаларынан жасалып, ұлттық болмысты сақтауға және ұрпақ сабақтастығын көрсетуге қызмет етеді.
Қорытынды бөлім
Ат беруге шебер халық
Қазақ халқы есімге үлкен мән беріп, сөздің салмағын, дыбыстың үйлесімін және мағынаның тереңдігін ескерген. Сондықтан да ат қою мәдениеті — рухани мұраның маңызды бөлігі.
Өзгеге еліктеуден не ұтамыз?
Есім таңдауда сыртқы ықпалға еліктеу кейде ұлттық тілдік табиғатқа сай келмейтін нұсқаларға әкелуі мүмкін. Сондықтан мағынасы айқын, айтылуы жеңіл, жазылуы дұрыс және мәдени ортаға үйлесетін есімді таңдау — жауапты қадам.