Жауыңа қатал бол
Сабақ тақырыбы: шешендік өнер
Бұл кіріктірілген сабақта оқушылар шешендік өнердің тарихи-мәдени мәнін тереңірек танып, сөз құдіретін, ой дәлдігін және азаматтық ұстанымның маңызын түсінеді. Негізгі бағыт — таным көкжиегін кеңейту, сөздік қорды байыту, өз пікірін нақты жеткізе білуге баулу және туған ел мен жерді қадірлеуге тәрбиелеу.
Сабақ форматы
- Түрі: кіріктірілген
- Әдіс-тәсілдер: баяндау, түсіндіру, аудару
- Көрнекіліктер: шешен билердің портреттері мен нақыл сөздері
Пәнаралық байланыс
- Тарих
- Орыс тілі
- Әдебиет
Сабақтың мақсаттары
- Шешендік өнер туралы білімді тереңдету және оның жан-жақты тарихи құбылыс екенін таныту.
- Танымдық ой-өрісті кеңейту, сөздік қорды молайту, өзіндік пікір айту дағдысын дамыту.
- Туған ел мен жерді қадірлеуге, отансүйгіштікке тәрбиелеу.
Сабақ барысы: ұйымдастыру және алдыңғы тақырыпты қайталау
Ұйымдастыру кезеңінде амандасу, оқушыларды сабаққа дайындау және қысқа сөйлесім жүргізіледі. Одан кейін үй тапсырмасы тексеріліп, өткен сабақтағы «Теледидар және радио» тақырыбы бойынша сұрақ-жауап арқылы білім пысықталады.
- 1. Теледидар дегеніміз не? — Ақпарат көзі.
- 2. «Телевизор» сөзі латын тілінен қалай аударылады? — «Қашықтықтан көремін».
- 3. Республикамызда бұқаралық радио хабарлау қашан басталды? — 1931 жылы.
- 4. «Радио» термині қашаннан бері қолданылды? — ХХ ғасырдың 10-жылдарынан.
- 5. «RADIO» латын сөзі нені білдіреді? — «Сәуле шығаратын».
Жаңа сабаққа кіріспе: ой қозғау
Жаңа тақырыпты бастамас бұрын оқушылардың тарихи-әлеуметтік түсінігін оятатын сұрақтар қойылады: қазақтың атақты тұлғалары, мемлекет басшысы ұғымы, қазіргі тәуелсіз Қазақстандағы көшбасшылық, сондай-ақ бұрынғы дәуірлердегі ел басқару жүйесі.
Талқылау сұрақтары
- «Қазақтың атақты адамдары» дегенді қалай түсінеміз? (ақындар, жазушылар, батырлар, билер, хандар)
- «Елбасы» ұғымын қалай түсінеміз?
- Бұрынғы заманда елді кімдер басқарған? (хандар, билер)
Негізгі ой
Егемендік пен бірлік идеясы Төле бидің толғауында, Қазыбек бидің қаз дауысты сөзінде, Әйтеке бидің шешендігінде айқын көрінеді. Бұл тұлғалар — XVII–XVIII ғасырлардағы тарихи кеңістіктің рухани тіректері.
Тарихтан белгілі тұлғалар: Абылай хан, Төле би, Әйтеке би, Қаз дауысты Қазыбек би.
Сөздікпен жұмыс
Шешендік — красноречие
Өнер — искусство
Би — советник
Әдет-ғұрып / заң — обычай
Көреген — мудрый
Ой — мысль
Адамгершілік — человечность
Инабаттылық — порядочность
Ізгілік — доброе дело
Ақылды — умный
Туған жерді сүю — любить родину
Шешендік сөз деген не?
Шешендік сөз — белгілі бір оқиғаға байланысты тапқырлықпен, көркем тілмен айтылып, жұртшылық қабылдаған, ел ішінде тараған үлгілі ой мен тұжырым. Ол тек әдемі сөйлеу емес, әділдікке шақыратын ұстаным, қоғамды біріктіретін рухани күш.
Қазыбек би
«Бір қолың ұрыста болса, екінші қолың арашашы болсын. Ашу — араз, ақыл — дос. Ақылыңа ақыл қос. Жауға сілтер қаруыңды жақыныңа сілтеме.»
Түйін: ақыл мен сабыр — татулықтың тірегі, күш — тек әділдік үшін.
Әйтеке би
«Асқар тау, сенде бір мін бар — асу бермейсің. Тасқын су, сенде бір мін бар — өткел бермейсің. Билер, сендерде бір мін бар — басқаға сөз бермейсің!»
Түйін: билікке де сын керек; әділдік тыңдай білуден басталады.
Төле би
«Бір үйдің баласы болма, көп үйдің санасы бол. Бір үйдің атасы болма, бір елдің данасы бол. Халқыңа әділ бол. Жауыңа қатал бол. Досыңа адал бол.»
Түйін: даналық — көптің мүддесін ойлау, әділ болу, адал болу.
Жазба жұмысы және талдау
Оқушылар мәтінмен жұмыс жасап, дәптерге негізгі ойларды түсіреді және синтаксистік талдау жүргізеді. Шешендік өнер, әдетте, халықтық-демократиялық ортада — ой еркіндігі мен сөз бостандығы бар жерде ерекше дамитыны атап өтіледі.
Мақал-мәтелдер арқылы құндылықтарды ашу
- 1. Ердің сыншысы болма, адамның сыншысы бол.
- 2. Оқу — инемен құдық қазғандай.
- 3. Көп сөз — көмір, аз сөз — алтын.
- 4. Өлімнен ұят күшті.
- 5. Атаңның баласы болма, елдің баласы бол.
Осыдан не түйеміз?
Мақал-мәтелдер оқушыға адамгершілік, инабаттылық, ізгілік, кішіпейілділік, ақылдылық, мейірімділік және туған жерді сүю секілді құндылықтарды бір сөйлеммен-ақ дәл әрі әсерлі жеткізеді.
Қорытынды сұрақтар: не білдік, не үйрендік?
Танысқан тұлғалар
Төле би, Әйтеке би, Қаз дауысты Қазыбек би.
Шешен би қандай болуы керек?
Шешен би — қоғам ісіне араласатын қайраткер; дауды әділ шешетін төре; сөзі ұтымды, ойы дәл; дарынды әрі сауатты тұлға.
Нақыл: «Бата менен ел көгерер, жаңбыр менен жер көгерер».
Рөлдік көрініс: бата туралы сұхбат
Оқушы: Ата, бата деген не?
Ата: Бата — ақ ниет, ізгі тілек, халқымыздың ежелгі мұрасы.
Оқушы: Ендеше, ата, маған батаңызды беріңіз.
Арыстандай болсын айбатың,
Аюдай болсын қайратың,
Гүлге толсын өңірің,
Көңілді өтсін өмірің,
Асқа толсын табағың,
Ашық болсын қабағың!
Әумин!
Үй тапсырмасы
«Шешендік өнер» тақырыбына шығарма жазу.
Сабақ соңында оқушылардың жұмысы бағаланады.