Бүгінгі сабағымызда Аттандыру өлеңі
Сабақ жоспары
Сабақтың тақырыбы: Ж. Жабаев «Аттандыру» өлеңі
Бұл жазбада Жамбыл Жабаевтың өмірі мен шығармашылық әлемі қысқаша таныстырылып, соғыс жылдарындағы рух беретін жырларының бірі — «Аттандыру» өлеңінің мазмұны мен тәрбиелік маңызы жүйелі түрде қарастырылады.
Білімділік мақсаты
Жамбыл Жабаевтың өмір жолына шолу жасап, шығармашылығының қазақ әдебиетіндегі орны мен маңызын айқындау; «Аттандыру» өлеңінің мәнін ашу.
Тәрбиелік мақсаты
Өмірбаяндық дерек пен өлең мазмұны арқылы оқушылардың елге, тілге сүйіспеншілігін күшейтіп, отансүйгіштікке тәрбиелеу.
Дамытушылық мақсаты
Мәнерлеп оқу мен талдау негізінде шығармашылық ойлауды, сөйлеу және жазу мәдениетін дамыту.
Ой шақыру: Жамбыл туралы не білеміз?
Сабақтың кіріспесінде сұрақ-жауап әдісі арқылы оқушылардың алдын ала білім қоры белсендендіріледі. Төмендегі сұрақтар негізгі деректерді нақтылауға бағытталған:
Негізгі сұрақтар мен қысқа жауаптар
- Қай жылы дүниеге келген?
- 1846 жыл
- Қанша жыл өмір сүрді?
- 99 жыл
- Жамбыл кім?
- Ақын, айтыскер, жыршы, дастаншы, ұстаз
- Ұстазы (бата берген) кім?
- Сүйінбай Аронұлы
- Қай жерде туған?
- Қазіргі Жамбыл облысы, Мойынқұм ауданы, Хантау тауының баурайы
- Кімдермен айтысқан?
- Құлмамбет, Досмағамбет, Сарыбас, Айкүміс, Бақтыбай, Шашубай
Өмірі мен шығармашылық белестері
Жамбыл бала кезінен өлең-жырға жақын болып өседі. Мұхтар Әуезов Жамбылдың шығармашылық қалыптасуын «бала Жамбылдан — дана Жамбылға дейінгі баспалдақ» ретінде сипаттайды.
«Баспалдақ» ұғымы арқылы кезеңдеу
Бейбіт күннің лебі: «Күн толғауынан» үзінді
1938 жылы жазылған шығармаға сілтеме (үзінді ретінде).
Көктей түс Отанымның шаттық бағы,
Кел ұшып, сайрай түсші бұлбұл тағы.
Бұлбұлдай шаттық жырын ақтарыңдар,
От жүрек еркіндіктің адамдары. Жамбыл. «Күн толғауы»
Бұл кезең — бейбіт өмірдің тынысы сезілген уақыт. Алайда көп ұзамай соғыс басталып, ақын жырлары елдің рухын көтеретін ұранға айналды.
Соғыс жылдарындағы жырлардың рухани салмағы
Отанға, халыққа деген сүйіспеншілік, ынтымақ пен бірлік — Жамбыл шығармаларының негізгі өзегі. Ол Отан қорғау тақырыбын жырлағанда халық батырларының бейнесін жаңғыртып, кейінгі ұрпаққа өнеге етеді.
Майдан рухын көтерген шығармалар
- «Ленинградтық өренім» (1941)
- «Мәскеу»
- «Патша әмірі тарылды»
- «Зілді бұйрық»
- «Ұлы көш» толғауы
Куәлік сөз: «Ленинградтық өренім» туралы
Прокофьевтің естелігі бойынша, бұл өлең жарияланған сәт — өте ауыр кезең еді. Халықтың рухын көтеру үшін жыр радиодан күн сайын оқылған. Кей күндері адамдар бомбадан тығылудан бұрын, Жамбыл өлеңі басылған газетті алуға кезекке тұрғаны да айтылған.
Дастаншылық қыры
Жамбылдың отаншыл өлеңдерімен қатар дастандары да айрықша орын алады. «Өтеген батыр», «Сұраншы батыр», «Замана ағымы» сияқты туындылары оның шебер жыршы екенін танытады. Ол қырғыздың әйгілі «Манасын», шығыс дастандары «Ләйлі – Мәжнүн», «Жүсіп – Зылиха» тәрізді жыр-қыиссаларды ұзақ уақыт бойы талмай жырлағаны айтылады.
Негізгі бөлім: «Аттандыру» өлеңі
Соғыс жылдарындағы ең әсерлі туындылардың бірі — Жамбылдың баласы Алғадайды майданға аттандырғанда айтқан «Аттандыру» өлеңі. Бұл шығарма ауыз әдебиетінің дәстүрін сақтай отырып, бата-тілек, қоштасу сарындарымен өріледі. Терең философиялық мәні — әкелік жүректің үні мен елдік борыштың түйісуінде.
Өлең кімге арналған?
Жамбылдың ұлы Алғадайға.
Өлең өзегінде — атаның балаға арнаған ақ тілегі, батасы, жүректің түкпірінен шыққан әкелік сезім жатыр.
Алғадай туралы қысқаша дерек
- Алғадай — Жамбылдың ерекше жақсы көрген ұлы.
- 1942 жылы майданға аттанады.
- 1943 жылы 22 ақпанда Днепропетровск облысы, Синельниково қаласы маңында ерлікпен қаза табады.
Ақын ұлының ерлігі жайлы хабар алған сайын қуанып, ризашылық білдіргені, әр жеңіске үміт пен қуанышын қосып отырғаны айтылады.
Талқылауға арналған жетекші сұрақтар
Өлеңнің негізгі идеясы қандай?
Бата, ақ тілек, қоштасу арқылы ерлікке жігерлендіру және елдік міндетті ұғындыру.
Өлеңнен қандай сезім байқалады?
Әкелік мейірім, сағыныш, алаң, бірақ сонымен бірге сенім мен рух.
Өлең құрылысына талдау (жоспар)
Оқушыларға өлеңді құрылымдық тұрғыдан талдату — көркемдікке назар аудартудың тиімді жолы. Талдау төмендегі тармақтар бойынша жүргізіледі:
- Автор
- Жамбыл Жабаев
- Жанры
- Өлең (бата-тілек, қоштасу сарыны)
- Тақырыбы
- Ұлын майданға аттандыру, ел қорғау
- Мазмұны
- Әкенің ақ батасы, үміті, азаматтық үндеу
- Құрылымы
- Шумақ, тармақ, ұйқас, бунақ бойынша талдау
Сыныптық жұмыс: сұрақтар, кестелер, шығармашылық тапсырма
Тұжырымдамалық кесте (талқылау)
- Соғыс қашан басталды және қашан аяқталды?
- Соғыс адамзатқа қандай зардап әкелді?
- Соғысқа қарсы қандай күштер жасақталды?
- Жауынгерлер қандай ерліктер көрсетті?
Шығармашылық жұмыс
«Ақынға хат»
Оқушылар Жамбылға арнап хат жазады: өлеңнен алған әсері, бүгінгі бейбітшілік құны, батаның тәрбиелік мәні туралы ой білдіреді.
Түсіндірме күнделігі
- Өлеңдегі маған әсер еткен шумақ
- Неліктен ол маған әсер етті?
Семантикалық картаға үлгі сұрақтар
Сұрақтар
- Жамбылдың әкесінің аты кім?
- Жамбылдың пірі кім?
- Нағашысы кім?
- Анасының есімі кім?
- Қай жылдар арасында өмір сүрді?
- Ұлы Отан соғысы қай жылдарды қамтиды?
Жауаптарға арналған деректер (берілген нұсқалар)
- Жабай
- Сүйінбай
- Ұлдан
- Қанадан
- 1846–1945
- 1941–1945
Ескерту: Семантикалық картада жауаптар сәйкестендіру формасында толтырылады.
Бекіту, үй тапсырмасы және бағалау
Бекіту
- Жамбыл кім? (топтастыру)
- Кімдермен айтысқан?
- Өлеңдерінің негізгі идеясы қандай?
Үй тапсырмасы
- «Аттандыру» өлеңін жаттау
- «Бейбітшілік» немесе «Болмасын соғыс» тақырыптарының біріне шығарма жазу
Бағалау
Оқушының жауап беру белсенділігі, мәтінді мәнерлеп оқуы, талдау сапасы және шығармашылық жұмысының мазмұны бойынша қалыптастырушы бағалау жүргізіледі.
Қорытынды ой
«Аттандыру» — тек әкенің баласына берген батасы ғана емес, ұлттың рухын сақтаған сөз қуатының айғағы. Өлең арқылы оқушы жүрегіне жауапкершілік, елге адалдық және бейбіт өмірдің қадірі сіңіріледі.