Спитамен - сақ қолбасшысы
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Ежелгі Македонияның орналасуы мен табиғи жағдайларын түсіндіру; дүниежүзіне әйгілі Александр Македонскийдің өмірі, билік құрған жылдары және негізгі шайқастарына тоқталу. Сақтардың тәуелсіздік жолындағы күрестегі ерліктерін баяндап, оқушылардың танымын кеңейту.
Дамытушылық
Оқушыларды шығармашылық ізденіске баулу; жүйелі ойлау, өздігінен жұмыс істеу дағдыларын дамыту. Өз ойын қорытындылап, нақты әрі дәл жеткізуге үйрету.
Тәрбиелік
Соғыс атаулыға қарсы көзқарас қалыптастырып, татулыққа, ынтымаққа, бірлікке шақыру. Туған жерге, Отанға сүйіспеншілікті арттыру.
Ежелгі Македония: орналасуы және тарихи тұлғалар
Александрдың шығу тегі
Александр б.з.б. 356 жылы Македонияның астанасы Пеллада дүниеге келді. Әкесі — Македония патшасы II Филипп, анасы — Эпир патшасының қызы Олимпиада.
II Филипп — мемлекет қайраткері және реформатор
II Филипп (б.з.б. 382–336 жж.) Македонияны күшейткен ірі реформаларымен белгілі.
- Әскери реформа: атты және жаяу әскердің үйлесімді құрылымы жасалып, қатаң тәртіп орнатылды. Негізгі соғыс сапы ретінде фаланга енгізілді (әр сап 16 қатардан тұрды).
- Ақша реформасы (б.з.б. 356 ж.): жаңа ақша шығарылып, оның құны халықаралық нарықта жоғары бағаланды.
- Қала құрылысы мен мәдениет: сәулет ескерткіштері мен театрлар салына бастады; македондықтар грек әліпбиінің таңбаларын қолданды.
Білім және тәрбие
Александр б.з.б. 343 жылдан бастап ұлы философ Аристотельден тәлім алып, классикалық грек білімін меңгерді. Ол б.з.б. 336–323 жылдары патшалық құрды.
Александр Македонскийдің жорықтары: негізгі кезеңдер
Төмендегі хронология Александр жорықтарының басты оқиғаларын, өткен жерлерін және нәтижелерін жинақтайды.
| Жылы | Орны | Нәтижесі |
|---|---|---|
| Б.з.б. 334 | Граник өзені жағасы | Парсы әскері талқандалды. Кіші Азияның ішкі өңірлеріне және Жерорта теңізі жағалауына жол ашылды. Финикиядағы Тир, Библ, Сидон қалалары бағындырылды. |
| Б.з.б. 333 | Исса қаласы маңы | Македондықтар жау әскерін талқандап, парсы патшасы III Дарийдің отбасын тұтқынға алды. |
| Б.з.б. 332 | Египет | Египет соғыссыз бағындырылды. Ніл атырауында Александрия қаласының негізі қаланды. |
| Б.з.б. 331 | Гавгамелы маңы | Ежелгі дүниедегі ең ірі шайқастардың бірі өтті. Саны көп III Дарий әскері талқандалып, Александр Парсы мемлекетін өзіне қаратты. |
| Б.з.б. 330–328 | Орта Азия, Қазақстан өңірлері | Бактрия мен Соғды уақытша бағындырылды. Алайда сақтар жеріне тереңдеп ене алмады. |
| Б.з.б. 328 | Үнді өзені жағалауы | Солтүстік Үндістан үлкен қиындықпен жаулап алынды. Әскер көп шығынға ұшырады. |
| Б.з.б. 324 | Вавилон | Он жылдық жорық аяқталып, Александр әскерімен Вавилонға оралды. |
Негізгі түйін
Жорықтар нәтижесінде алып аумақтар уақытша бағындырылғанымен, Орта Азиядағы қарсылық қозғалыстары Александр армиясының мүмкіндігін шектеп, жаулаудың толық әрі тұрақты болуына кедергі келтірді.
Орта Азиядағы қарсылық: Спитаменнің ерлігі
Спитамен кім?
Спитамен (кей деректерде Сыпатай деп те айтылады) — тәуелсіздік үшін күресте аты қалған даңқты басшылардың бірі, сақ қолбасшысы ретінде танылады. Әкесі — соғдылық, анасы — сақ қызы.
Өмірбаяны туралы аңыз-деректер
Аңыз-әңгімелерде әкесі жастау кезінде гректерге тұтқынға түсіп, Афинаға құлдыққа жіберілгені айтылады. Спитаменнің өзі де Афинада скиф жасағының құрамында тәрбиеленді деген дерек кездеседі.
Кейбір ауызша нұсқаларда Ескендір Зұлқарнайын қыпшақ қыздарына хиджаб кигізбек болып, кейін райынан қайтқаны айтылады. Бұл — тарихи оқиғадан гөрі мәдени жадта сақталған сюжет ретінде қарастырылғаны дұрыс.
Әдебиетпен байланыс: Абайдың «Ескендір» поэмасы
Абайдың «Ескендір» поэмасы — ақынның гуманистік ой-пікірлерін терең танытатын елеулі туындылардың бірі. Поэма Шығыс елдерінде Ескендір Зұлқарнайын деген атпен тараған, Еуропада Александр Македонский ретінде белгілі қолбасшы жайлы аңыздарға сүйеніп жазылған.
Ескендір тақырыбын Еуропа ақындарымен қатар Шығыстың Фирдоуси, Низами, Жәми секілді ақындары да жырлаған. Шығыс халықтары арасында Ескендірдің «қос мүйізі бар» деген лақап кең тараған. Сондықтан ол Зу-ль-Карнейн («Қос мүйізді») деп те аталған.
Бекіту сұрақтары
- Александр Македонский кім?
- Александрдың Орта Азияға басып кіруі немен аяқталды?
- Орта Азия халықтарының еркіндік пен тәуелсіздік үшін күресінің маңызы неде? Сол күрестен қандай сабақ алуға болады?
- Абай поэмасында Ескендір қандай адам ретінде сипатталады?
- Мақедония Республикасының географиялық орнын картадан анықтаңдар.
Қорытынды
Сабақты қорыту
Македонияның күшеюіне әсер еткен реформаларды, Александр жорықтарының бағыттары мен нәтижелерін, сондай-ақ Орта Азиядағы қарсылықтың тарихи маңызын жүйелеу.
Бағалау
Оқушылардың карта бойынша жұмыс істеуі, хронологияны меңгеруі және сұрақтарға дәлелді жауап беруі бойынша бағалау.