Әлихан Бөкейхан - қазақтың мал шаруашылығын зерттеуді ғылыми жолға қойған бірегей ғалым
Әлихан Бөкейхан — тәуелсіздік жаршысы, ұлт көсемі
«Ешкімнің Әлиханға бар ма сөзі,
Демейді қандай қазақ оны оң көзі.
Семей тұрсын, жеті облыс — бар қазақтан,
Талассыз жеке-дара тұр ғой өзі.»
С. Торайғыров
Мәтінді құрастырушы: Буденова Салтанат Құрманғалиевна
Ұлттық жады және тарихи жауапкершілік
Қазақ халқының тарихы ұлы тұлғалар мен тағдырлы оқиғаларға толы. Жүрегі қазақ деп соққан әрбір азамат ата-баба қалдырған ұлттық тарихты ұмытпай, оны келер ұрпаққа жеткізуді аманат деп түсінуі тиіс. Өткенді ұмытсақ, болашақ кешірмейді.
Дәйексөз
Қазақстан Республикасының Президенті Н. Ә. Назарбаев ХХ ғасыр басында мемлекет мүддесін ойлаған қазақ зиялыларының тағдыры қасіретті болғанын айта отырып, олардың қызметі тек тарихи тұжырым деңгейімен ғана емес, азаматтық әрі адамгершілік биігімен де бүгінгі заманмен үндес екенін атап өтті. Бұл — Алаш тарихын халыққа толық жеткізетін уақыттың келгенін білдірген ой.
Тәуелсіздік үшін күрескен, ұлт болашағы жолында құрбан болған Алаш арыстарының ұлы жолын үлгі етіп, оны жас ұрпақ санасына сіңіру — ортақ борыш. Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы, Әлімхан Ермеков, Нығмет Нұрмақов сынды қайраткерлердің ел мүддесі жолындағы еңбегі айрықша.
Әлихан Бөкейхан: көшбасшылық және қызмет философиясы
ХХ ғасыр басындағы ұлт-азаттық қозғалыстың негізін салушылардың бірі, Алаш партиясының ұйымдастырушысы, Алашорда автономиялық үкіметінің төрағасы, ғалым-ормантанушы, экономист, тарихшы, этнограф, әдебиеттанушы, аудармашы әрі дарынды публицист Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан халқының жарқын болашағы үшін аянбай қызмет етті.
1914 жылы жазған мақалаларының бірінде: «Хан баласында қазақтың хақысы бар еді; тірі болсам, қазаққа қызмет қылмай қоймаймын», — деп жазады.
Әлихан Бөкейхан соңғы демі қалғанша осы сертіне адал болды.
Ол қазақ халқының тұрмыс-тіршілігін, мәдениетін, шаруашылығын, төрт түлігін, жер-суын, әлеуметтік-экономикалық жағдайын жан-жақты зерттеген санаулы ғалымдардың бірі еді. Оның ғылыми мұрасы — ұлттың нақты өмірін өлшеу, дерекпен сөйлеу, дәлелмен қорғау мәдениетінің үлгісі.
Экспедициялар және ғылыми мұра
Щербина экспедициясы: қазақ даласын кешенді тану
Әлихан Бөкейхан Жер жөніндегі министрліктің Ф. А. Щербина басқарған экспедициясына әуелі статистик ретінде шақырылып, кейін жеке зерттеу тобын басқарып жұмыс істеді. Экспедицияның басты мақсаты — ХІХ ғасырдың 90-жылдарынан бастап Ресейдің қоныстандыру саясаты нысанына айналған қазақ даласын жан-жақты зерттеу болды.
Негізгі міндеттер
- Қазақ шаруашылығын үй-үй, қора-қора бойынша есепке алу
- Жайлау, қыстау, егіндік, шабындық көлемін анықтау
- Жер-су, орман-тоғай, шөл-дала қорын тіркеу
Қамтылған өңірлер
Семей облысына қарасты Павлодар, Қарқаралы, Семей уездері және Ақмола облысының Омбы уезі. Әлихан Бөкейхан бұл жұмыстарға тікелей қатысып, мол дерек жинады.
Экспедиция қорытындылары 1903–1905 жылдары жалпы 13 том болып жарық көрді. Бұл еңбек Ә. Бөкейханның терең білімін, зерттеушілік дайындығын және туған жеріне деген сүйіспеншілігін айқын көрсетті.
Орыс ғалымы С. П. Швецов 1928 жылы жазған зерттеуінде («А. Н. Букейхан») Әлихан Бөкейханның ғылыми ізденістерін жоғары бағалаған.
Мал шаруашылығын ғылыми жолға қою
Щербина экспедициясынан кейін, 1903 жылы С. П. Швецов бастаған экономикалық экспедиция аясында Әлихан Бөкейхан Челябі мен Томск аралығын мекендеген қазақтардың мал шаруашылығын зерттеуге белсене қатысты. Ол қазақтың қой шаруашылығын терең талдап, Жетісу мен Сырдария бойындағы қой тұқымдарын да салыстыра қарастырды.
Нәтиже
Қазақтың қой тұқымдары және қой шаруашылығы туралы бұрын-соңды болмаған іргелі монография. Еңбекте тұқым ерекшелігі, жем-шөп, жайылым, ауру түрлері мен емдеу тәсілдері секілді мәліметтер кең қамтылды.
Бұл материалдар 1904 жылы Томск қаласында «Материалы по экономическому обследованию районов Сибирской железной дороги» атты үш бөлімді жинақ құрамында жарық көрді.
Осы кезеңде жазылған Қазақстанның батыс бөлігіндегі ірі қара және қазақ жылқысы туралы еңбектері өкінішке қарай әлі күнге дейін толық табылған жоқ.
Далалық зерттеулер: қой-ешкі шаруашылығының тірі энциклопедиясы
1896–1901 жылдары Әлихан Бөкейхан Семей, Ақмола, Торғай облыстарының 12 уезінде статистикалық зерттеу жүргізді. Ол қой мен ешкінің түрлік ерекшеліктерін, өнімділігін, күтімін, қазақ тұрмысындағы орнын нақты дерекпен сипаттады.
Топтастыру және таным
- Қойлар салпықұйрық және таңқықұйрық болып бөлінеді.
- Мүйізіндегі сақинасына қарап қой мен ешкінің жасын анықтауға болады.
- Өңірлерге қарай ет, жүн, сүт сапасы және ауа райына төзімділік өзгеше.
- Ешкі көбіне кедей шаруашылықтарында өсірілген: сүтті, тез көбейеді, 2–3 лақтайды.
Мал атаулары (зерттеудегі жіктеу)
Қой (8 топ)
қошқар, қозылы қой, ту қой, қозы, сек, тұсақ, бойдақ, еркек қой
Ешкі (7 топ)
теке, лақты ешкі, ту ешкі, лақ, серкеш, туша, серке
Қазақ тұрмысындағы қой: еңбек, дәстүр, азық
- Көктемгі төлдету — отбасы үшін ерекше мереке: алғашқы қозы әкелген жанға сый-сыяпат беріліп, «мыңның басы бол» деп бата айтылған.
- Қоздаған қой 3–4 айға дейін, ешкі 5 айға дейін сауылған; уыздан түрлі тағам дайындалған.
- Сүттен айран, қатық, сүзбе, сарымай, құрт, ірімшік, қаймақ секілді сан алуан ас әзірленген.
- Қой жылына екі рет қырқылған; жүн мен теріден киім-кешек, тұрмыстық бұйымдар жасалған.
- Отын ретінде қой-ешкі қиы да пайдаланылған — бұл көшпелі шаруашылықтың толық циклды тәжірибесін көрсетеді.
Өндіріс туралы ой
Ә. Бөкейхан мақалаларының бірінде: «Қазақтың өсірген әр қойының үстіндегі жүнінен тоқылған тоқыма қазақтың үстіне киім болып ілінуі керек. Қазақтың қара қойының жүні қазақтың үстіне киілмейінше, өндірісіміз көтерілмейді», — деген ой айтады.
Аурулар, қоныс және еңбек ұйымдастыру
Кездескен ауру атаулары
топалаң, құтыру, тентек, қотыр, тышқақ, құрт, түйнек, ішікепкен, емшекіскен, ақболды, жебір, арамза.
Ескертпе: атаулар дәуірлік лексика ретінде беріліп отыр.
Қоныстану үлгісі
- Солтүстікте қазаннан мамырға дейін шым, тас, ағаш үйлер.
- Оңтүстікте киіз үй көбірек қолданылған.
- Қыста — қыстау/қорық, жазда — қотан, күзде — күзеу.
Еңбек ақы туралы дерек
Қысқы малшы (қарашаның басынан мамырдың басына дейін) және жазғы малшы (мамырдың басынан қыркүйектің аяғына дейін) алты айдан баққан; еңбекақысы ретінде алты қой және алты киім берілгені айтылады.
Дәстүрдің өзегі: қойдың орны
Қазақ үшін қой шаруашылығы ежелден тіршіліктің өзегі болды. «Мал өсірсең, қой өсір — өнімі оның көл-көсір» деген аталы сөз де осы тәжірибеден туған.
Бүгінде Австралия, Еуропа, Моңғолия, Қытай, Канада секілді елдер қой етінің сапасын көтеріп, экспорттық әлеуетін арттыруда. Қазақстанда да ата кәсіпті халықаралық стандартқа сай дамытуды көздейтін бастамалар бар. Бұл ретте «Агробизнес–2020» бағдарламасының бағыттарын және Әлихан Бөкейханның ғылыми мұрасын сабақтастыра отырып, жаңа жобаларды іске асыру ел дамуына нақты үлес болмақ.
Мәңгілік Ел идеясы және Алаш мұрасының сабақтастығы
Н. Ә. Назарбаевтың «Мәңгілік Ел» туралы ойлары — ата-бабалардың сан мың жылдан бергі асыл арманы болған тәуелсіз мемлекет құру мұратын сипаттайды: терезесі тең ел болу, тұрмысы бақуатты, ұрпағы ертеңіне сеніммен қарайтын бақытты қоғам қалыптастыру. Бұл идея мен Әлихан Бөкейхан мұрасы арасында табиғи сабақтастық бар: екеуін біріктіретін өзек — елдік мүдде, еркіндік, білім мен еңбекке сүйенген жаңғыру.
Ел еркіндігі мен ұлт бостандығы үшін жанын қиған Алаш қайраткерлерін үлгі ету, олардың өмірі мен қызметін, еңбектерін келешек ұрпаққа жеткізу — тарихи парыз.
«Тірегіміз — тәуелсіздік, тілегіміз — тұрақтылық, білегіміз — бірлік», — деген ой халықтың болашағына сенім мен жауапкершілік жүктейді.
Ғасырлар бойы аңсалған азаттықтың арайлы таңы атты. Тәуелсіздік — ұлттың ұлы бақыты. Біз — Мәңгілік Елдің бақытты ұрпағымыз.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасының Президенті Н. Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы. 2014 жыл, 17 қаңтар.
- Қазақстан Республикасының Президенті Н. Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы. 2015 жыл, 30 қараша.
- «Қазақстан тарихы» әдістемелік журнал. 2013 жыл, №6, 3–4-беттер. «Қазақ» газетіне — 100 жыл.
- Әлихан Бөкейхан. Таңдамалы. Алматы: Қазақ энциклопедиясы Бас редакциясы, 1995.
- Бейсен Сұлтан. Халықаралық ақпараттық агенттік материалы. 2015 жыл, 29 қараша.
- Айгүл Ісімақова. «Бөкейханов ел басқаруды ғылымды дамытудан бастады». Жұлдыздар отбасы. Аңыз Адам журналы, №20, 2011, 32-бет.
- Тынышбай Досымбеков. «Қой тұқымын асылдандырудың тың қадамы». 2015 жыл, 16 қазан.