Атырау соғыс жағдайында болған жалғыз облыс
Мақсат пен міндеттер
Сабақтың мақсаты
Оқушыларға Кеңес–Герман соғысының тарихи маңызын, ірі шайқастарды, қазақстандықтардың Жеңіске қосқан үлесін, соның ішінде атыраулық жерлестеріміздің есімдері мен өшпес ерліктерін таныту. Ерліктің ел жадында мәңгі сақталатынын ұғындыру.
Міндет 1
Соғыс жылдарындағы қазақстандықтардың қайтпас қайсарлық үлгісін көрсету, ерліктерін насихаттау және тарихи танымды арттыру.
Міндет 2
Бұрынғы білімді еске түсіре отырып, Атырау халқының Жеңіске қосқан үлесі туралы қосымша деректер беру; оқушылардың ой-өрісін және іздену қабілетін дамыту.
Міндет 3
Отан қорғаған батырлардың ерлігін құрметтеуге баулу, елін-жерін сүюге және қадірлеуге тәрбиелеу.
Ой шақыру: жетекші сұрақтар
- 1«Соғыс» ұғымын қалай түсінеміз?
- 2Ұлы Отан соғысы қашан болды?
- 3Ұлы Отан соғысы қай елдердің арасында өтті?
- 4Соғыс қай елдің жеңісімен аяқталды?
- 5Соғыстың аяқталуына биыл қанша жыл толады?
- 6Ұлы Отан соғысына қатысқан қазақстандық батырларды атайық.
- 7Өз ауылымыздан соғысқа қатысқан ардагерлерден кімдерді білесің?
Жаңа сабақтың жоспары
- 1) Ұлы Отан соғысының басталуы
- 2) Қазақстандықтар соғыс жылдарында
- 3) Соғыс жағдайы жарияланған жалғыз облыс — Гурьев (Атырау)
- 4) Атыраулықтардың Жеңіске қосқан үлесі
Негізгі мазмұн: тарихи контекст және деректер
Екі дүниежүзілік соғыс
- 1914–1918 жылдары: 38 мемлекет қатысты.
- 1939–1945 жылдары: 61 мемлекет қатысты.
Екі соғысқа ортақ белгі — халыққа ауыр қайғы-қасірет әкеліп, орасан шығынға ұшыратты және басқыншылық сипатта болды. Соғысты бастаушы тарап — Германия; жеңілген тарап та — Германия және оның одақтастары.
Соғысқа апарған жол: келісімнен «Барбароссаға» дейін
1939 жылдың қыркүйегінде КСРО мен Германия арасында бір-біріне шабуыл жасаспау туралы келісім жасалды. 1940 жылы Германия «Барбаросса» жоспарын дайындады. Оның мақсаты — КСРО-ға соғыс ашу, кеңес мемлекетін құлату, халықты құлдыққа салу және дүниежүзілік үстемдікке ұмтылу.
1941 жылғы 22 маусым: соғыстың басталуы
1941 жылы 22 маусым күні таңғы шамамен сағат 4:00-де фашистік Германия әскері КСРО-ның батыс шекарасы арқылы басып кірді. Жоспар бойынша КСРО-ны 6–8 аптада жаулап алу көзделді. Бұл — Германия тарапынан әділетсіз, агрессиялық соғыс болды. Кеңес тарихында ол «Ұлы Отан соғысы» деп аталды.
Негізгі ұран
«Бәрі майдан үшін, бәрі Жеңіс үшін!» — кеңес азаматтарының ортақ ұстанымына айналды.
Қазақстандықтардың үлесі
Соғыс басталған күннен бастап қазақстандықтар ірі шайқастарға қатысып, ерлік көрсетті. Армия қатарына 1 196 164 қазақстандық алынып, бұл — ел халқының шамамен әрбір бесіншісі майданға аттанды. Жалпы есеп бойынша 1 870 000 қазақстандық жаумен шайқасты.
Кеңес Одағының Батыры
11 600
Жалпы берілген атақ саны
Қазақстандық батырлар
497
Соның ішінде 97-сі қазақ
Даңқ ордені
110
Толық иегер болған қазақстандықтар
Сабақта презентация слайдтары арқылы соғыстың негізгі шайқастары мен қазақстандық батырлар туралы мәліметтер кеңейтіліп баяндалады. Сондай-ақ Жамбыл Жабаевтың «Ленинградтық өренім» өлеңі оқылады.
Зерттелмеген тұстар
Ұлы Отан соғысы тарихында әлі де толық ашылмаған, терең зерттеуді қажет ететін «ақтаңдақтар» бар. Солардың бірі — Қазақстан аумағында соғыс жағдайы жарияланған жалғыз облыс Гурьев (Атырау) болғаны.
Атырау: соғыс жағдайы жарияланған аймақ
Өлке тарихын зерттеуші, тарих ғылымдарының докторы Х. Б. Табылдиев ҚР Президенті архивінен бұл деректі растайтын құжаттарды тауып, баспасөзде жариялаған.
1942 жыл: қауіптің күшеюі
1942 жылдың тамызында жау Сталинград түбіне жақындағанда, И. В. Сталиннің бұйрығымен Атырау өңірі соғыс жағдайында деп жарияланды. Гитлер Сталинградты алумен қатар мұнайға бай Атырауды басып алуды көздеді және Еділ мен Жайық аралығында «Еділ–Жайық мемлекетін» құруды жоспарлады.
Гурьев қорғаныс комитеті
1942 жылғы 1 қыркүйектегі бұйрыққа сәйкес 5 адамнан құрылған Гурьев қорғаныс комитеті құрылды. Төрағасы Мырзахмет Бекжанов бастаған комитет күн-түн демей жұмыс атқарды (сабақта «Атырау» газетінен үзінді оқуға болады).
Атыраудың адам шығыны мен марапаттары
Майданға аттанған
42 505
Атыраудан
Оралмаған
13 287
Елге қайтпаған жауынгерлер
- 9 адам — Кеңес Одағының Батыры.
- 4 адам — «Даңқ» орденінің толық иегері.
- 344 адам — орден және медальдармен марапатталған.
2004 жылғы желтоқсанда ҚР Президентінің жарлығымен Хиуаз Доспановаға «Халық Қаһарманы» атағы берілді.
Атыраулық батырлар: есімдер мен ерлік жолы
Кеңес Одағының Батырлары
| № | Аты-жөні | Туған жері, жылы | Шайқасқан майданы/бағыты |
|---|---|---|---|
| 1 | Смағұлов Қ. | Махамбет ауданы, 1919 | Керчь үшін |
| 2 | Нысанбаев Б. | Индер ауданы, 1916 | Орёл облысы |
| 3 | Баймұханбетов М. | Қызылқоға ауданы, 1910 | Ленинград майданы |
| 4 | Мазуров Ф. С. | Құрманғазы ауданы, 1903 | Днепр үшін |
| 5 | Канцев Г. Ф. | Махамбет ауданы, 1907 | Венгрия үшін |
| 6 | Мұсаев М. | Құрманғазы ауданы, 1919 | Беларусь майданы |
| 7 | Афанасьев А. Н. | Құрманғазы ауданы, 1914 | Воронеж майданы |
| 8 | Мохоркин М. Ф. | Индер ауданы, 1916 | Украин майданы |
| 9 | Березин И. В. | Индер ауданы, 1916 | Беларусь майданы |
| 10 | Доспанова Х. | Құрманғазы ауданы, 1922 | Марина Раскова басқарған 46-гвардиялық полк құрамында |
«Даңқ» орденінің толық иегерлері
| № | Аты-жөні | Туған жері | Туған жылы |
|---|---|---|---|
| 1 | Полынин Е. М. | Индер ауданы | 1923 |
| 2 | Шамин Г. Т. | Қызылқоға ауданы | 1923 |
| 3 | Еркінов Ш. | Құрманғазы ауданы | 1924 |
| 4 | Әліпов Қ. | Жылой ауданы | 1914 |
«Суреттер сыр шертеді» бөлімі
Бұл кезеңде оқушылар жерлес батырлар туралы әңгімелейді, фотоматериалдар бойынша деректерді нақтылайды.
- Қосымша дерек: Б. Нысанбаевтың суретін ұлты неміс Никель апасы Биғайшаға қарап салған.
- Г. Шамшиеваның «Ер Боран туралы жыр» дастанынан үзінді оқылады.
- Ғ. Мүсіреповтің «Қазақ солдаты» романындағы Қайрош (Қайырғали Смағұлов) бейнесі талқыланады.
- Мұрат Жәкібаевтың «Жеңіс тарихы» деректі фильмінен (Х. Доспановаға арналған) үзінді көрсетіледі.
Еске алу: ауыл тарихы және мемориалдық белгі
«Ешкім де ұмытылмайды…»
Жерлестерімізге арналған мемориалдық белгі туралы баяндалып, ауыл азаматтарының майдандағы және тылдағы еңбегі еске алынады. Ауылымыздан 200-ден астам адам майданға аттанып, 100-ден астамы елге оралмаған.
Ауылдан шыққан майдангерлер (мысал)
- Көшербаев Қидас
- Оразалин Сәулен
- Асанов Тапан
- Есжанов Оспан
- Есжанов Қайыр
- Есқалиев Шәки
Сабақта аталған майдангерлердің соғыстан аман оралып, шаруашылықтың әртүрлі саласында еңбек еткені айтылады.
Жеңіске қосылған жеке үлес және отбасылық естелік
Жеңіске өз қаржысымен үлес қосқан ауылдасымыз Жексемалиев Баймырза туралы әңгіме айтылады. Немересі, мектеп мұғалімі Жексемалиева Айкерім атасын әрдайым мақтан тұтатынын бөліседі.
Ардагер Зинуллин Мұқанбетжан соғыстан оралмаған әкесінің өзінің дүниеге келгенін майданда жүріп естігенін еске алады.
Сұрақтар, тапсырмалар және «сандар сөйлейді»
Бекіту сұрақтары
- 1Ұлы Отан соғысы қашан басталып, қашан аяқталды?
- 2Қандай ірі шайқастар болды? Картадан көрсет.
- 3Қазақстаннан қанша адам майданға аттанды?
- 4Атырау облысы неге соғыс жағдайында деп жарияланды?
- 5Ауылымыздан аттанған майдангерлерден кімдерді атай аласың? Оларды есте қалдыру үшін қандай шаралар жасалды?
- 6Ұлы Отан соғысында қазақ жауынгерлерінің ерлігі лайықты бағаланды деп ойлайсың ба? Дәлелде.
Сандар сөйлейді
Бұл сандар оқушыларға дерекпен ойлау дағдысын қалыптастыруға көмектеседі: соғыс ұзақтығы, майданға қатысқан адам саны, марапаттар және өңірлік шығын көрсеткіштері.
Сәйкестендіру тапсырмасы (үлгі)
- Б. Нысанбаевтың туған жері — Индер ауданы
- Атырау облысы соғыс жағдайында — 1942 жыл
- Х. Доспановаға «Халық Қаһарманы» берілді — 2004 жыл
- Қ. Смағұловтың туған жері — Махамбет ауданы
- Атыраулық «Даңқ» орденінің толық иегерлері — 4
- Жерлестеріміз атындағы көше саны — 14
Ескерту: Сәйкестендіру жұптары мектеп бағдарламасына, жергілікті деректерге және қолдағы материалға сай нақтыланады.
Ойтолғау тақырыптары
- Ауылымыздан шыққан майдангер
- Қанатты қыз
Оқушылар өз ойларын сабақ барысында алған мәліметтермен толықтыра отырып, қысқа мәтін немесе ауызша баяндама түрінде ұсынады.
Қорытынды және үй тапсырмасы
Сабақты қорытындылау
- Оқушылардың білімін бағалау.
- Негізгі ұғымдарды жинақтау: соғыс себептері, тарихи маңызы, өңірлік үлес, ерлік үлгілері.
Үйге тапсырма
- 1 Сабақтағы түсініктер бойынша қысқаша мазмұндау және қосымша әдебиеттер оқу.
- 2 Ата-әжеңнен (немесе үлкендерден) Ұлы Отан соғысы жылдарындағы елдің жағдайы туралы сұрап, «Біздің жанұя Ұлы Отан соғысы жылдарында» тақырыбында әңгіме құрастыру.