Дайын болған оқушылар
8-сынып • Дәстүрлі емес сабақ • Қайталау сабағы
Сабақтың мақсаты
Бұл сабақта жылу құбылыстары тарауы бойынша негізгі ұғымдар қайталанады және күнделікті тұрмыста, әсіресе шай дайындау үстінде байқалатын физикалық құбылыстар арқылы түсіндіріледі. Оқушылар құбылыстарға анықтама беріп, шағын тәжірибелер жасап, викторина форматында сұрақтарға жауап береді.
Қайталау тақырыптары
- Конвекция және диффузия
- Меншікті жылу сыйымдылық
- Қайнау, булану, кебу
- Капиллярлық құбылыстар
- Қысым (сұйықтағы қысымның таралуы)
Өту форматы
- Шай үстіндегі тұрмыстық мысалдар
- Сұрақ-жауап және викторина
- Тәжірибелер мен талдау
- Оқушы белсенділігіне негізделген талқылау
Сабаққа дайындық және орта
Ашық сабақ үшін сынып бөлмесі алдын ала безендірілді: бөлме ортасына үлкен үстел қойылып, үстел үстіне ортасына қайнап тұрған самаурын орналастырылды. Жан-жағына стакан, табақ, қасық, пышақ, қант және кесілген нан қойылды. Әр затқа сұрақ жазылған карточка (қысқа қағаз) байланды.
Карточкалар идеясы
Мысалы, самаурынның тұтқасына: «Неге самаурын (немесе шәйнек) қайнар алдында шуылдайды?» деген сұрақ байланады. Осылайша әрбір зат оқушыларды нақты құбылысты байқап, түсіндіруге жетелейді.
Құрал-жабдықтар
Шайға арналған ыдыстар
- Стакан, табақ
- Қасық
- Шәйнек немесе самаурын
- Аққұман
Асүй жабдықтары
- Пышақ
- Қайрақ
- Асүй сүлгісі
- Алжапқыш
Қосымша
- Су
- Қант
- Нан
- Сұрақ жазылған карточкалар
Ұйымдастыру барысы
- Оқушыларды түгендеу, сабаққа назарларын аудару.
- Сабақтың мақсаты мен форматын қысқаша таныстыру.
- Сергіту сәті және бүгінгі сабаққа бата беру.
- Үй тапсырмасы бойынша алдын ала дайындалған қысқаша хабарлама.
- Оқушыларды үстел басына шақырып, карточкалар арқылы сұрақ-жауап жүргізу.
Үй тапсырмасы: шайдың шығу тарихы
Алдын ала ізденіп келуге берілген тапсырма бойынша Макка Сәндібек шайдың шығу тарихы туралы баяндайды. Шайдың отаны ретінде көбіне Қытай аталады. Тарихи деректер бойынша шай өсімдігі алғаш осы елде анықталып, тұрмыста кеңінен қолданылған.
Мэншан тауы туралы дерек
Қытайдың оңтүстік-батысында орналасқан Сычуань провинциясында (орталығы — Чэнду) батысқа қарай шамамен 130 км жерде шай өндірісімен әйгілі Мэншан тауы орналасқан. Мұнда шай өсірудің екі мың жылдан астам тарихы бар.
Аңыз бойынша, Мэншан маңында өмір сүрген У. Личжэнь жабайы шайдың сергіткіш әрі дәрілік қасиетін байқап, оны өсіруді бастаған. Ылғалды ауа райы мен жиі тұман — шай өсіруге қолайлы табиғи жағдай.
Шай мәдениеті
Қытайлықтар шайды, әсіресе көк шайды ерекше құрметтейді. Шай ішу көптеген адамдар үшін күнделікті тұрақты әдетке айналған. Бұл сусын шаршауды басып, сергітеді. Кей деректерде көк шайды ағзаны қорғауға пайдалы әдет ретінде де атайды.
Шай өндірісі — күрделі үдеріс, көптеген кезеңдерде жұмыс қолмен атқарылады. Дәм татуда (дегустация) судың температурасы ерекше маңызды: шайды демдеуге жиі шамамен 85°C ұсынылады.
Сұрақ-жауап: шай үстіндегі физика
Мұғалім оқушыларға күнделікті қолданатын заттардың қасиеттері мен құбылыстарын тереңірек түсіндіру қажет екенін айтады. Оқушылар үстел үстіндегі карточкаларды алып, ойларын еркін жеткізеді. Дайын болғандар қол көтеріп, рұқсатпен кезектесіп жауап береді.
1) Қайнар алдында шәйнек неге шуылдайды?
Су қыза бастағанда оның ішінде ұсақ көпіршіктер пайда болады. Бұл — судың ішінде еріген ауаның бөлінуі. Қыздыру барысында көпіршіктердің ішінде су буы да болады, температура артқан сайын олардың көлемі ұлғаяды. Көпіршіктерге әсер ететін Архимед күші артып, олар жоғары көтеріледі. Осы қозғалыс кезінде шуыл мен ызыл естіледі. Көпіршіктер бетіне шығып жарылғанда, қайнау құбылысы байқалады.
2) Неліктен толық самаурыннан орташа самаурынға қарағанда тезірек су алуға болады?
Себебі сұйықтың ыдыс түбіне және қабырғасына түсіретін қысымы сұйық бағанының биіктігіне тәуелді. Самаурын неғұрлым толы болса, су бағаны соғұрлым биік болады, демек, крандағы қысым да үлкенірек болып, су жылдамырақ ағады.