Қазақша рефераттар

Көтеріліс басшылары

1836–1838 жылдардағы Ішкі (Бөкей) Ордасындағы шаруалар көтерілісі

Бұл материал Қазақстан тарихы пәні бойынша 8-сыныпқа арналған (2 сағат). Негізгі назар Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған ұлт-азаттық сипаттағы қозғалыстың себептері, барысы, нәтижесі және тарихи маңызына аударылады.

Білімдік мақсат

Туған өлке тарихын терең түсіндіру: Махамбет Өтемісұлының өмірі мен шығармашылығы, көтерілістің себеп-салдары, қозғаушы күші, нәтижесі, тарихи маңызы және Махамбеттің тағдыры туралы жүйелі түсінік қалыптастыру.

Тәрбиелік мақсат

Отанға сүйіспеншілікті, ел тарихын құрметтеуді күшейту; бабалар ерлігін үлгі ете отырып, елін қорғауға дайын, намысты әрі жауапты азаматтық ұстанымға тәрбиелеу.

Дамытушылық мақсат

Оқушылардың қызығушылығын арттыру, сыни ойлау, сөйлеу мәдениеті, танымдық ізденіс және талдау дағдыларын дамыту.

Көрнекіліктер мен құралдар

  • Интерактивті тақта
  • Слайдтар
  • Карта
  • Тест тапсырмалары

Сабақ құрылымы

  1. 1) Ұйымдастыру кезеңі тәртіп • назар • мақсат

    Сыныптың дайындығын тексеру, сабақтың бағытын нақтылау.

  2. 2) Үй тапсырмасын сұрау қайталау • жүйелеу

    Талқылауға арналған сұрақтар:

    • Бөкей Ордасы қай жылы құрылды?
    • Ресей патшалығының Ішкі Орданы құрудағы мақсаты қандай болды?
    • Жәңгір хан тұсындағы халықтың жағдайы қалай өзгерді?
    • Қандай салық түрлері енгізілді?

    Үй тапсырмасы семантикалық карта арқылы қорытындыланып, жаңа тақырыпқа кіріспе жасалады.

Жаңа сабақ жоспары

1) Көтерілістің себептері және басталуы

Әлеуметтік-экономикалық қысымның күшеюі, жер дауы, хан билігінің әділетсіздігі және патшалық отарлау саясаты қозғалыстың тууына негіз болды.

2) Көтерілістің аумағы мен негізгі оқиғалары

Көтеріліс картамен жұмыс арқылы көрсетіліп, негізгі шайқастар мен көш бағыты нақты айқындалады.

3) Жеңілу себептері және тарихи маңызы

Ұйымдасу деңгейі, күш теңсіздігі және саяси бірліктің әлсіздігі қозғалыс нәтижесіне әсер етті. Соған қарамастан көтеріліс отаршылдыққа қарсы күрестің ірі белесі ретінде бағаланады.

Көтерілістің алғышарттары мен мазмұны

Негізгі себептері

  • Ақшалай салықтың өсуі және салық түрлерінің көбеюі
  • Жер мәселесінің ушығуы
  • Жәңгір хан билігінің әділетсіздігі мен қаталдығы
  • Патшалық Ресейдің отаршылдық саясаты

Қозғаушы күші

Қозғалыстың негізгі тірегі — қазақ шаруалары. Сонымен бірге бірқатар старшындар мен билер де көтеріліске қатысты.

Көтеріліс басшылары

Исатай Тайманұлы, Махамбет Өтемісұлы

Басты мақсаты

  • Хан озбырлығына шек қою
  • Шаруалардың әлеуметтік жағдайын жақсарту
  • Жер мәселесіндегі отаршылдық саясатты өзгерту
  • Әскери бекіністер салынуын тоқтату

Көтеріліс кезеңдері

I кезең (1833–1836)

Көтерілістің алғышарттары қалыптасты: халық наразылығы күшейіп, ұйымдасу үрдісі басталды.

II кезең (1837)

Қозғалыс кең жайылып, патшаның жазалаушы күштерімен қақтығыстар жиіледі.

III кезең (1837 желтоқсан – 1838 шілде)

Көтерілісшілер күшінің әлсіреуі, бытыраңқылықтың артуы және жеңілу кезеңі.

Негізгі оқиғалар хронологиясы

1836 жылғы 17 наурыз

Жәңгір хан Қарауылқожаға көтеріліс басшыларын тұтқындауды тапсырады. Қарауылқожаның Исатайдан күресті тоқтатып, хан сарайына келіп бағынуды талап етуі қозғалыстың кеңеюін жеделдетті.

1837 жылғы 2 қазан

Атаман Покатилов тобының Исатайды қамауға алу әрекеті сәтсіз аяқталды. Жыл соңына қарай көтерілісшілер саны шамамен 1500 адамға жетті.

1837 жылғы қараша

Патша үкіметі көтерілісті басу үшін жазалаушы жасақ құрып, оны подполковник Гекеге (Геке) тапсырды.

1837 жылғы 15 қараша — Тастөбе шайқасы

3000–3500 адамнан тұрған көтерілісшілер қаруы басым жазалаушы күшке қарсы табандылықпен шайқасты. Алайда зеңбірекпен қаруланған отрядқа төтеп беру қиын болды: Исатай тобы кейін шегінуге мәжбүрленді. Бұған қоса, көптеген шаруалар өз ауылдарына тарап кетті.

Осы кезеңде Исатайды тірідей ұстағандарға 1000 сом, ал басын алғанға 500 сом сыйақы белгіленді.

1837 жылғы 13 желтоқсан

Исатай жазалаушылар қоршауын бұзып, Жайықтан шығысқа қарай өтті. Оның Кіші жүзге өтуі бұл өңірде Кенесары қозғалысының ықпалымен күшейген шаруалар наразылығымен қатар өрбіді.

1838 жылғы 12 шілде — Ақбұлақ шайқасы

Исатай 500 сарбазымен сұлтан Айшуақ ұлының тобына соққы беруді көздеп, Қайыпқали тобынан бөлінді. Алайда Айшуақ ұлының жасағы Геке тобымен қосылып үлгерген еді. Ақбұлақ шайқасында Исатай қаза тапты.

1838 жылғы 23 шілде

Махамбет хан ауылына шабуыл жасады.

1846 жылғы қазан

Махамбет Өтемісұлы ханның жендеттерінің қолынан қаза болды.

Көтерілістен кейін

Жазалау ісін ұйымдастыру негізінен Гекеге тапсырылды. Көтерілісті басуға қатысқан қазақ феодалдары мен казак офицерлері және солдаттары марапатталды. Алайда көтерілістен кейінгі жылдары шаруалардың ауыр жағдайы түбегейлі өзгермеді.

Жеңілу себептері (1836–1838)

  • Үстем тап өкілдерінің опасыздығы
  • Кіші жүздегі және Ішкі Ордадағы көтерілістерді біріктіре алмауы
  • Қару-жарақ теңсіздігі
  • Ұйымшылдықтың жеткіліксіздігі

Нәтижесі мен тарихи маңызы

Нәтижесі

  • Салық мөлшеріне шек қойылды
  • Патша үкіметі қазақ старшындарымен санасуға мәжбүр болды
  • Әртүрлі халықтардың қанаушыларға қарсы бірігіп күресуіне негіз қаланды
  • Ішкі Ордада хандық биліктің әлсірегені айқын көрінді

Тарихи маңызы

  • XIX ғасырдың 30-жылдарындағы ірі әлеуметтік және ұлттық-азаттық қозғалыстардың бірі
  • Отаршылдыққа қарсы бағытталды

Сабақты қорытындылау және үй тапсырмасы

Қорытындылау

Тірек сызба мен кесте арқылы жаңа тақырып жүйеленеді. Сабақтың эмоционалдық-танымдық әсерін күшейту үшін Махамбеттің «Жұмыр қылыш» күйін тыңдатуға болады.

Үйге тапсырма

«1836–1838 жылдарға саяхат» тақырыбында ой-толғау (әңгіме) жазу.